Канада тарихшысы Р. Пирс «1867-1917 жылдардағы Орта Азиядағы отаршылдық саясаты» еңбегінде аштықтан қаза тапқандардың санын келтіріп, ұжымдастыру барысында қолданылған зорлық пен отырықшыландыру ашаршылыққа әкеліп, бір миллионнан астам қазақтар қырылғанын жазған. Ал 1917-жылғы халық санағының мәліметтері бойынша қазақтар саны:
Ұлы жүз — 1 миллион 170 мың.
Орта жүз — 2 миллион 080 мың.
Кіші жүз — 1 миллион 790 мың.
Үш жүзді қосқанда — 4 миллион 980 мың. Егер қазақтардың балаларды санақтан жасырып қалуға тырысатынын және елдің есебін алушылар жердің шалғайлығынан кейбір алыс ауылдарға бармай қалуы әбден мүмкін екендігін ескерсек, 1917-жылы атамекенінде кемінде 5 миллион қазақ болды деп айта алатын секілдіміз. Оның 30 пайызы — 1 миллион 500 мың адам. Осынша жан 1921-1922 жылдардағы аштықта көз жұмған.
1917-жылы елде 5 миллион қазақ болса, оның 1 миллион 500 мыңы 1921-1922 жылдардағы аштықта қырылған. Сонда тірі қалғаны — 3 миллион 500 мың. Бұл 1926-жыл. 1932-жылғы аштықта алғашқы зұлматтан әупіріммен сау қалған 3,5 миллион адамның тең жартысы апат болғаны дәлелденіп отыр. Ендеше 1939-жылы 1 миллион 750 мың қазақ қана жер басып жүрген.
Келтірілген көп деректерден соң аз-кем аялдап алып, әр жылдардағы аштықтың барлық құрбандарын есептеп көрейік. Иманың қасым болатын көрсеткішке тап келесің. Қазақ халқы 3 миллион 250 мың адамнан айырылған. Жанұшырған шындық осындай. Біздің осы есебіміздің дұрыс екендігіне шетелдер ғалымдарының деректері де дәлел. Батыс зерттеушісі Р.Монвест 1931-1932 жылдардағы ашаршылықта 1 миллион, М.Олкотт 1,5 миллионнан астам адам өлді дейді.
«Қазақстан Ұлттық энциклопедиясындағы» аштық құрбандары туралы мәліметтерге де назар аударсақ, онда 1930-1933 жылдардағы аштық құрбандары 2 млн 200 мың адамнан асып түсті делінген.
Осы 2 млн 200 мыңға 1921-1922 жылдардағы зұлматтың 1 млн 500 мың боздағын қоссаңыз, 3 млн 700 мың болып шығады. Сонымен нәубетті жылдардың адам шығыны — 3 млн 200 мың немесе 3 млн 700 мың. Кейбір тарихшылар шетелдерге ауды деп есептейтін 1 миллион адамды осы көрсеткішке қоссақ та, одан аштықтың қасіреті азаймайды.
А. Смайыл, Парламент депутаты
Жауап беру