«История пишется для установления строгой  истины».  /Плиний Младший/.

История человечества, народа, племени — одна из вечноактуальных тем. Древние китайцы предупреждали, что самое плохое — жить во времена перемен. Получается, мы с вами живем не в самые лучшие времена, но нам остается утешаться, что в наиболее интересную эпоху. В советские времена, согласны, история наша была в духе коммунизма и интернационализма- тенденциозна и ангажирована, идеологизирована и политизирована. Казалось бы, пришла долгожданная свобода от диктата Центра и любых дискриминаций: пиши, Казахстан, свою историю и ни на кого не оглядывайся.

Но оказалось, что достойно принять и использовать эту свободу не такое уж простое дело: господа казахские историки по многим узловым, принципиальным вопросам не могут найти общие подходы. Кто- то не в состоянии освободиться от прежних шор и догм, кто- то занялся идеализацией всего своего номадического, забывая совет Олжаса Сулейменова: «Возвысить Степь, не унижая Горы».

Стало понятно, что история народа и государства не только удел историков- академиков. Рост самосознания народа вызвал огромный спрос на правдивое, исторически выверенное, справедливое знание своих исторических корней. Появилась масса новых авторов и изысканий в этой области. Конечно, не все приемлемо и принимаемо.

Интересна и вызывает уважения в поисках путей и способов изучения национальной истории деловая хватка и гражданское мужество Хайруллы  Габджалелова, который, будучи по специальности художником — дизайнером, инженером- строителем, одним из ведущих авторов нашей национальной валюты тенге, не удовлетворившись состоянием и направлением развития нашей исторической науки, переквалифицировался в профессионального историка. Он на свои средства построил в Алмате четырехэтажное здание научно- исследовательского центра «Алаш».  Набрал более 30 сотрудников из талантливых ученых- историков и со своим научным коллективом работает над темами, которые в прежние времена были под запретом, и даже в новых условиях большинство наших ученых мужей не могут себе позволить ни честный гражданский поступок по отношению к прошлому родного народа, ни признание заслуг других людей, имеющих мужество и честь изучать историю родов и племен, составивших казахский народ.

Х. Габджалелов считает, что та, казалось бы, вновь созданная история суверенного Казахстана при многих своих известных достоинствах, грешит немаловажными недостатками. Главный недостаток, по его мнению, игнорирование глубокого,  детального исследования истории всех больших и малых казахских родов и племен, начиная с хунну- гунну и по наше время. Потому, что роды и племена, племенные союзы — это костяк всех степных империи, каганатов, орд и ханств. Нынешних ученых — историков, видимо, пугает перспектива быть обвиненным в трайбализме, в пропаганде родового, племенного, жузового деления среди казахского народа. Некоторым ученым мужам, конечно же, очень уютно: по их учебникам давно изучают историю Казахстана в школах, сузах и вузах и им от души не хочется расставаться с известными привилегиями и почестями.

Сейчас, как в прежние времена, нет четкого и однозначного запрета на данную тематику- пожалуйста, пиши. Запрет у большинства специалистов сидит в голове и в душе: трудно выдавить из себя раба, о своем сказать правду во всеуслышанье, что оно свое, родное, значимое и фундаментальное. Казахи сейчас на ином этапе развития и никому в голову не придет вносить раскол и разброд в единство нашего народа, боязнь этого, думать так о своем народе- это проявление неуважения к его прошлому, настоящему и будущему. Наши огромные просторы защитили и сохранили для нас тысячи известных и не очень известных батыров из разных родов и племен: Карасай и Агинтай, Канжигалы Богембай, Каракерей Кабанбай, шапрашты Наурызбай, албан Райымбек, тархан Шакшак Жанибек и Карабалуан Жанузак, тама Есет батыр и табын Бухарбай батыр и мн.- мн. др. Они – гордость не только своего рода- племени, а всего казахстанского народа.

Х. Габджалелову нелегко пробиваться через нашу ученую бюрократию со своими новыми подходами и идеями, но, как любая пассионарная личность, он смотрит в будущее и абсолютно уверен в своей правоте и будущей востребованности.

Говоря об Олжасе Сулейменове, таджикский поэт и писатель Тимур Зульфикаров утверждал, что он масштабами своих работ заменяет собой целые академии с их научно- исследовательскими институтами. В отличие от знаменитого О.Сулейменова, наш Хайрулла-агай не только издает многотомные труды, но и сам организовал и построил научный центр на свои личные деньги. Помимо этого на свои финансы отправлял и отправляет ученых — историков во все музеи, библиотеки, книгохранилища мира: Китай, Россию, Армению, Иран, Монголию, Париж и Лондон — искать необходимые данные для научных исследовании. Собраны и отобраны более 4000 редких и малоизученных документов, касающихся истории Казахстана. По истории казахских родов и племен издано уже более 40 томов, а всего их будет около ста и это только начало пути. Планируется также создание всеобщей истории тюркских народов. Ведь, где ступали ноги скакунов Атиллы, Чингизхана, Тамерлана, там же были и большинство представителей казахских и тюркских родов и племен.

Работы НИЦ «Алаш» уже по достоинству оценила международная академия «Тюрксой». Проводимые центром исследования поддержаны Президентом РК Н.А.Назарбаевым, выдающимися деятелями литературы и науки Мухтаром Шахановым, Чингизом Айтматовым, Акселеу Сейдимбеком, Сейдахметом Куддыкадамом и многими другими.

Я уверен, что книги по истории казахских родов и племен станут настольной книгой в каждом нашем доме, но этого недостаточно, они должны найти применение в системе МОН РК, так как эти научные изыскания намного углубляют и расширяют наши знания о собственной истории. ХайруллаГабджалелов — яркий пример подвижнического труда, патриотизма на деле, а не на словах, человек достойный всяких похвал и почестей, образец для подражания для подрастающего поколения, для бизнесменов, для нас всех, кто желает видеть Казахстан материально богатым и духовно необоримым.

Жексенгали АТАШАЛ, Алматы

The post Хайрулла Габджалелов и его центр научных исследований «Алаш» appeared first on Қазақия газеті.

ҚАЗАЛЫ УЕЗІ

Сырдария облысының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Солтүстігі мен солтүстік батысында Торғай облысымен шектеседі. Батысында шекарасы Арал теңізінің жағасымен өтеді, оңтүстігінде Әмудария бөлімімен шектеседі, оңтүстік шығысында Перовск уезімен шекаралас. 1872 жылдың дерегіне сәйкес уездің жер көлемі 1610 шаршы миль, халқы 89966 адам («Түркістан өлкесінің статистикалық материалдары» 1872 жыл, 12 бет). Табиғаты мен климаты жағынан алғанда уез біркелкі. Сырдария өзені уез жерінің үстінен өткен кезде (оңтүстік шығыстан солтүстік батысқа қарай) екі жағалауы қалың  ну қамыс пен тоғайға толған, әрі қарай жартылай шөлді дала басталады. Уездің көлемінде Қызылқұм және Арал бойындағы Қарақұм аталатын құмды жерлер басып жатыр. Арал теңізінің қалың қамысқа толы жағалауы да байлыққа толы.

Жергілікті қазақ халқының негізгі кәсіптік шаруасы  -  экстенсивті тұрғыдағы көшпелі мал бағу. Сырдария  өзенінің жағасында өмір сүретін аз ғана қауым егіншілікпен айналысады. Кедей және орташа тұрмыстағы қазақ шаруаларының Сырдария өзені мен оның салалық алқаптарында, жайылымдарында санаулы малға жететін ғана күнкөрістік мүмкіншіліктері бар. Олар жаз шығысымен Сырдариядан жүзіп өтіп ұзаққа бармай   жаз жайлауға қонуға мәжбүр. Олардың жаз жайлауы мен қыстауларының алыстығы да онша емес, 5-10 шақырымнан аспайды. Бір көлден екінші көлге, бір құдықтан (суаттан) екінші құдықтың басына көшіп барып жаз жайлайды. Малы көп байлар ғана кедей туысқандарын көмекші, батырақ есебінде жайлауға ертіп Орынбор мен Сібір ведомстволарына қарайтын жерлерге баруға мүмкіндігі бар. Малы мыңғырған байлар отарларын оңтүстікке, Қызылқұмның құмдарына айдайды. Бұл жақтың қысы Сырдария алқабымен салыстырғанда жұмсақ, ауа райы солтүстікке қарағанда шаруаға қолайлы.

Х1Х ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақтардың жайлауға көшу процесіне кедергілер көбейе бастады. Оған себеп – қазақ даласына капиталистік қарым-қатынастардың енуінің нәтижесінде қазақ қоғамының жіктерге бөлінуі, Х1Х ғасырдың аяғындағы Орталық Ресейден орыс шаруаларын қазақ даласына көшіріп әкелуі де өз әсерін тигізе бастады. Қазақстанға орыс шаруаларын орналастыру жері құнарлы Торғай және Ақмоланың жерлерінде, яғни Сыр қазақтарының жаз жайлауға  көшетін аймақтарында жүріп жатты. Жерге байланысты осындай шектеулердің нәтижесінде қазақтардың жаз жайлауға қоныстану қашықтығы қысқарып, олар амалсыздан отырықшылыққа, кейбірі көшіп жүріп егін егуге мәжбүр болды.

Қазалы уезінің аймағы Кіші жүздің руларынан, оның ішінде көпшілігі  Әлімұлы, Шекті, Қарасақал, Төртқара, Шөмекей және Кетеден тұрады.  Ең үлкен жер көлемін, Құланды түбегінен бастап (Арал теңізінің  солтүстік-батысы)  оңтүстік шығысқа қарай Қазалыға дейінгі жерді Қаракөл, Қостам және Райым болыстарында тұратын  Шекті руының қыстаулары алып жатады («Түркістан өлкесінің статистикалық материалдары, Санкт-Петербург, 1872 ж, 1-шығ. Е.Т. Смирнов «Сырдария облысы» СПб, 1887, 321 бет).

Райым болысында Шекті руының өкілдері 73,6 пайыз,  қалғандары Төртқара, Қаракесек, Қарасақал және т.б, рулар (олардың пайыздық үлесі
3-тен артық емес). Саны көп емес Қаракесек руының топтары  Қаратал (Арал теңізінің солтүстік батыс бөлігінде) түбегінде өмір сүреді. Оларды Ырғыз уезінің Қабырға болысының аяқ жағы деуге болар. Мұнда Қаракесек руы халықтың басым көпшілігі. Олардан батысқа қарай Қазалы уезіне жататын жерлерде Төртқара руы иелік ететін аймақ басталып, олар Ырғыз уезінің Толағай, Теректі және Қызылжар болысына кіреді.

Қостам болысында  шектілер 81,4 пайыз, Қаракөл болысында 50 пайыздан жоғары. Сүйтіп, Қаракөл, Қостам және Райым болыстарының халқының басым көпшілігі Шекті (75 пайызға жуық, 4693 үй) руынан құралады (Материалы для статистики Туркестанского края, 1872 ж. СПб, Шығ.  124-125 бет)

Қаракөл болысының құрамында (Қазалы қ. аймағында) 456 түтін Қаракесектің (14,8 пайыз) қыстауы бар. Әлімұлына жататын Шекті, Қаракесек және басқа бірнеше рулардың қыстаулары Құланды мен Қаратал түбектерінде, Сырдарияның жағасында және Аманөткел, Райым, Қаракөл, Жалаңаш деген жерлерде, Қамыстыбас, Мақпал, Тұщыбас көлдерінің жағаларында және Қосқұдықтан басталып Арал теңізінің солтүстік шығыс жағалауы мен Бозкөл шығанақтарына дейін жалғасады.

Сарытоғай болысының халқы (бұл болыс Шекті руының жерінің оңтүстік шығысында орналасқан) негізінен алғанда Төртқара (70 пайызға жуық) руынан тұрады. Бұл болыста сонымен бірге Шекті, Қаракесек және тағы басқа рулардың  (0,9-н 3 пайызға дейін) өкілдері бар.

Төртқара руының қыстаулары Сырдария өзенінің бассейнін қамти отырып Қазалы қаласынан шығысқа қарай Төретамға дейін шашылып орналасқан. Сол аймақтағы көлдерді, Жуанқұм мен Қызылқұм құмдарын, Сарытоғай болысының оңтүстік бөлігіндегі құдықтарға дейін алып жатыр. Бұл ру өз құрамында 1184 түтінді қамтиды. Әрі қарай Төртқараның жерінен оңтүстік шығысқа қарай сан жағынан ең көп рудың бірі  -  Шөмекейлердің қыстаулары басталады. Олардың саны 5646 түтін. Шөмекей руының қыстаулары Сырдарияның төменгі ағысындағы жағалаудан басталып солтүстікке қарай Қараөзек өзеншігіне, Қарадүзген-Қабақ және Қарасу алқаптарына, Сырдарияның оңтүстігіне қарай  -  Тарнабай-Тегіс және Жосалы алқабына жетіп, Наурызбай, Жарма каналдарының жағасымен Төрткүл, Бестам, Тортоғай деген жерлермен жалғасып көптеген құдықтар мен жайылымдарды қамтып, Қызылқұмға дейін жетеді (Полевые материалы, КОЭЭ 1958 ж).

Шөмекей болыстарының шығыс жағалауында Байұлыға жататын Алтын руының 400 үйі көшпелі өмір сүруде. Уез аймағында Қарасақал руының 3 ауылы, барлығы 789 түтін көшіп-қонып жүргендігі жазылған. (Материалы для статистики Туркестанского края). Осы еңбекте жазылған «Қазалы қаласының төңірегінде бар болғаны 32 қарасақал түтіні көшпелі өмір сүруде» деген дерек жаңсақ.

Қазалы уезінің өңірінде Қожа руынан (қазақ даласына ислам дінін таратуға жіберілген өкілдердің ұрпақтары) 94 үй көшпелі өмір сүреді. Уездің оңтүстік батыс бөлігінде 39 түтін қарақалпақ көшіп-қонып тұрмыс шегуде. Сонымен бірге жоғарыда аталған еңбектегі дерек бойынша (Материалы для статистики Туркестанского края, 1872 ж) уез көлемінде 3 сұлтан, 11 төлеңгіт болды. Бұл сұлтандар, қастарындағы төлеңгіттерін ертіп Шекті руының арасында солтүстік-батыстағы болыстардың арасында көшіп-қонып жүрген.

Уезд ішіндегі әртүрлі ру өкілдерін пайызға шағатын болсақ, ол былай: Шекті – 40 пайыз, Төртқара – 15, Шөмекей – 30, Қаракесек -4, Қарасақал – 7, Қожа, Сұлтан, Төлеңгіт, Қарақалпақ – 4 пайыз. Қыстаулардан жайлауға көшудің бірнеше жолдары болған. 1- жол : Сырдариядан басталып Ырғыз уезінің Аманқұл болысының үстімен Егізқара тауына дейін;  2- жол: Ырғыз уезіне кіріп Толағай мен Қызылжар болыстарының жерлері арқылы Буратал және Ащыбұлақ өзендеріне дейін барған; 3- жол: Толағай болысы арқылы Үшқамты, Жарбұлақ, Қандай өзендеріне дейін:

Шекті руы жаз жайлауға Ырғыз уезі арқылы екі жолмен шығатын болған. 1-ші:  Толағай, Аралғы болыстары арқылы Қызылжар болысына кіріп Ащысай өзеніне дейін; 2-ші:  Арал теңізі жағасынан Сақпартөбе және Обалы тауларына дейін.

Шөмекей руы Қарақұмнан шығып Ырғыз уезі арқылы екі жолмен жайлауға шыққан. 1-ші:  Солтүстік шығысқа жол тартып Тауық және Кенжеғара болыстарына жетіп Торғай уезіне кіріп Әйке көліне жетіп жайлаған. Сандары аз Қаракесек, Қарасақал сияқты рулар  қай әкімдік қауымға кірсе, сол қауыммен бірге көшіп-қонып жүрген.

Айтқандарымызды қорытатын болсақ, аталған рулардың қазақтары солтүстікке, Ырғыз, Торғай, Тобыл өзендеріне, Мұғаджар тауларына Сырдария облысының шекарасынан өтіп Орынбор облысындағы қазақтар тұратын аймақтарға жайлауға шығатын болған. Арал теңізінің солтүстік батысында қыстайтын Шекті, Төртқара және Қаракесек рулары жайлауға Ырғыз бен Ембі өзендеріне және Мұғаджар тауына жеткен.

Сағат Жүсіп, Қызылорда

(Жалғасы бар)

The post Сыр өңірі қазақтарының рулық құрамы және орналасуы appeared first on Қазақия газеті.

Сөз басы

Адам баласы дүниеге келгеннен бастап жер еміп, тіршілік нәрін алатыны дәлелдеуді қажет етпейтін шығар. Сондықтан ғой, «жер ана» деп оған бас иіп табынатынымыз. Алайда, жер емудің амал-айласы мен әдіс-тәсілдері әр елде сан алуан түрмен қалыптасқан екен. Табиғаты мен ауа-райы тіршілікке қолайлы өңірде қоныс тепкен, өндірістері қарыштап дамыған елдер әу баста-ақ жермен тікелей қатынасқа көшіп, жайқалып өсіп, көзге көрініп тұрғанын ғана емес, қойнауындағы байлыққа да қолдарын малып үлгерулерінің арқасында қарыштап дамудың шыңына жетсе керек. Ал, көшпенділер біз жер астын айтпағанның өзінде оның үстіндегі өсімдік, шөп атаулыға да ол тұста қол ұшын тигізбедік. Көз алдымызда мөлдіреп, пісіп тұрған жеміс-жидекті үзіп жегенімізді есепке алмай-ақ қоялықшы.

Жердің игілігін біз негізінен мал арқылы, одан шығатын өнім арқылы ғана көріп, дәмін таттық. Онымыздың өзі шын мәнінде, делдал арқылы жететін пайдалы коэффициенті шамалы тауар ретінде тұтынылды. БҰҰ-нан ұсынылған зерттеулердің нәтижесіне көз салып қараңыз, кешегі жер қайысқан қолымен, ат жалында құйғытып әлемді жаулаған көшпенділердің мұрагерлері болып табылатын елдердің қайсысы көш бастап тұр? Ешбірі де! Анау Монғолияң да, көрші Қырғызың да, мына өзіміз де «дамушы» деп сыпайы түрде аталатын кедей елдердің қатарындамыз. Ал, біз осы кешегі тарихи дәуірдің өзінде бай болып көрдік пе? Осы бір кедейшілік деген дүние көшпенділермен тарихи тағдырлас пәле емес пе екен?! Жалпы, кедейшілік дегеніміздің өзі не нәрсе? Осы сауалдарға шама-шарқымызша жауап іздеп көрсек. Белгілі бір елдің экономикасы қоғамдық-әлеуметтік қажеттілікті толықтай жеткілікті қамтамасыз ете алмауының салдарынан  тұрмыстық ең маңызды дүниелердің тапшылыққа айналуы немесе қол жетімділікке сай келмеуінен кедейшілік туатын көрінеді. Кедейшілік — ішінара көп түрге бөлінбек.

Тіпті қала берді, салыстырмалы түрдегі кедейшілік деген ұғым да кездеседі. Сонда кешегі ержүрек көшпенділерді айналсоқтап кетпей жүрген «мәңгілік досымыз» кедейшіліктің түп негізі қайда жатыр, оған кім кінәлі деген сауал осындайда еріксіз туады. Кінә — мал шаруашылығына ғана сүйенген дәстүрлі экономикада ма, аумалы-төкпелі ауа-райы мен жылдың төрт мезгілі алмасатын өлкемізде ме, әлде, көшпелі тұрмыста ма? Бәлкім, көшпенділердің өзгеге ұқсамайтын, өзіндік ерекшелігінде шығар. Тарихи дамудың түрлі кезеңдерінде көшпенді тайпалар өзара және жат жұртпен үнемі қан төгісіп, «еңку-еңку жер шалумен» екі мыңдай жылды артқа тастаған екен. Экономикамыздың мешеулігі мен «дамушы» кедейлер қатарынан ойып тұрып орын алуымыздың терең сыры осында жатса керек.

Дәстүрлі экономикамыз - дамуды тежегіш тетік

Көшпенділерге тән ділдік ерекшелік біздің қазақта да бар. Біз киелі көк бөріден тараған көрінеміз, турасы «ит-құстан». Осы аңызға және өзіміз жатып келіп сенеміз. Ал, өркениетті жұрт мұнымызға езу тартады да, «сендер жазықсыз жануарды ұстап етін жейтін, сыпырып алған терісін жамылып, қыстан шығатын, төл тарихын да жөнді білмейтін жабайы көшпенділердің ұрпағысыңдар» дегенді былш еткізіп бетімізге айтпаса да әдемілеп тұрып жеткізеді. Оны Батыс елдерінде немесе АҚШ-та болған, ондағы зиялы қауыммен ұзақ әңгіме-дүкен құрған кез келген азамат растай алады. Әрине, ондайда бәріміз де сөзге қонақ бермей көшпенділер мәдениеті мен өркениетінің «кереметтігін» дәлелдемекке тырысып, шала бүлініп жатамыз. Кешегі заман өтті, кетті. Бүгінгі таңда адамзат қоғамы қарыштап дамудың жаңа дәуіріне қадам басты. Саналы адамның (homo sapiens) алғаш пайда болуы жайындағы полицентризм тұрғысынан келсек, барлық тайпа атаулы дамудың даңғыл жолына қарай ентелеп, таласып-тармасып қара жарысқа түскенде бәрінің қолында тастан өзге құрал болған жоқ.

Яғни, сонау көне дәуірдегі арғы ата-бабаларымыз өзге жұртпен тең болды. Ол тұста қазіргі тұтас әлемді «өркениетті», «алғашқы ондық, сегіздік», «дамушы» деп бөлмейтін. Бәрі бірдей азық табудың қамымен мамонт аулап жүрсе, кімнен кім оза қойсын. Адамзат қоғамының тарихи дамуы жолындағы бүгінгі биігінен көз салсақ, сол жарыста қара үзіп озып келгендері қаншама. Жол ортада, тіпті жұртта қалғандары да баршылық. Кеше ғана «ереуіл атқа ер салып, егеулі найза қолға алып» әлемнің жартысын жаулай жаздаған біз, көшпенділер қазір қай тұста жүрміз? Айтпаса да түсінікті шығар. Адам жетілмейінше қоғамның дамымасы хақ. Ал, қоғамдық даму — айналып келіп адамды жетілдіруші фактор болатыны заңдылық.  Олай болса, әлемдегі сан мыңдаған елдер мен ұлттардың дамуы, өрлеу тарихи жолы мен оның эволюциясына көз жүгіртіп, өзгелермен салыстырып, көшпенді бабаларымыздың бірыңғай батырлықтан тұратын иігілікті істерін жат жұрттықтарға қарағанда, озығы мен тозығы қайсы дегенді таразылап көрсек деген ниет қой, біздікі. Ақпараттық технология ғасыры аталған бүгінгі таңда  ғылыми-техникалық прогресс дес бермей алпауыт жер шарымыздың өзін «кішірейтіп» алақанымызға салып беруге шақ қалды.

Бар болғаны, бізден де ілгері кетіп, суырылып алға шыққан өзге жұрт игілігінің нарық заңдылығына сай жеткен қазан түбіндегі қаспағы ғана. Күн шығысымызда жапон, корей, бір бүйірімізде қытай, келесі жағымызда ресейліктер, одан ары еуропалық пен американдықтардың өркениеті мысымызды басып тұр. Қалай десек те, олар бүкіл әлем мойындаған даму мен прогрестің жалын шашқан ошақтары. Табыс пен жетістік атаулының бәрі солардың еншісінде, біздің емес, өкінішке қарай!

Ал, біз ше? Ежелгі көршіміз әрі кедендік ортақ одақтасымыздың өзі бізге «баран» деп миығынан күліп қояды. Ал, біз болсақ, қойдай жуастығымызды «толеранттық», қоңырқай тірлігімізді «шүкіршілік» деп қойып әлі мүлгіп отырмыз. Онымен қоймай арасында «дипломмен ауылға!» деп ұран тастап қоямыз. Тап бір сонда гүлденіп тұрған өркениет бардай-ақ. Қазіргіні айтпағанның өзінде өткен ғасырдың басындағы хакім Абайдың, Алаш көсемдерінің «жылатып айтқан» сөздерін қаперге алар түріміз жоқ. Тіпті «бір жыл қой баққаннан жүз жыл ақыл сұрама» деген мақалды да ұмытып кеткенбіз. Келер келешек, болар болашақ алдындағы жауапкершілікті сезіне келе бір жұттық қойдан мәңгі өшпес ойды алға тарта алсақ, қанеки!

Тарих — шындық, ал, оның дәмі  удай ащы

Тарихи деректерге көз салсақ, көшпенділер ұрпағының пешенесіне әу баста-ақ, артта қалушылықты жазып қойғандай көрінеді де тұрады. Ежелгі көшпенділер Орта және Орталық Азияда қазіргі қытайлар мен орыстардың арғы ата-бабаларының түсіне кірмей тұрғанда-ақ, алғашқы мемлекетті құрғанын тарихшылар дәлелдеп қойған. Расында, жыл санауымыздан бұрынғы 209 жылы шаңырақ көтерген Ғұн мемлекетінен бастасақ, көшпенділер — ел билеудің, өкімет құрудың 2200 жылдан астам тарихы бар ежелгі халықтардың бірі. Бірақ, оның несімен мақтанамыз, қалай масайраймыз деген ой тағы келеді. Тарихи дерекке жүгінейік. Біздің жыл санауымыздан бұрынғы II ғасырда Ғұндар қала салған жоқ. Мал шаруашылығымен шұғылданды, судың тұнығын, шөптің шүйгінін іздеп, жылдың төрт мезгілін көші-қонмен өткізді. Ал, шығыстағы көршіміз ол тұста жібектен мата тоқып, жау алмас қамалы бар қалаларды жер-жерде тұрғызып жатты. Тіпті, X ғасырдың (б.ж.с.б.) өзінде Қытай мен Үндістанда біріккен мемлекеттері болды. Бұл жерде адамзатқа Сократ, Платон, Демокрит, Аристотель сынды ұлы ойшылдарды сан ондап дүниеге әкелген V — IV ғасырлардағы Грек мәдениеті мен ғылымы жайында ауыз ашпай-ақ қойған жөн.

Көне қытай жазбаларының бірінде Сяньби елінің (II — IV ғғ) ханы туралы «ол батыл, ержүректілігімен айналасына танылып, 99 тайпаға әмірлік етті. Ханның мұрагерлері астана құруға қолайлы мекен іздеумен көшіп-қонып жүрді» делінеді екен.  Біздің батыр текті жаужүрек көшпенділер осылай көшпен арпаласып, дала кезіп жүргенде көрші қытайдың іскер, пысық халқы ауыр өнеркәсіпті игеріп, алтын, асыл тастарды өңдей бастаған көрінеді. Олармен сауда-саттық жасап, кейбірін ұстаздыққа тартуларының арқасында 233 жылы сяньбилер жер қайысқан қол жинап, ғұндармен салыстырғанда қару-жарақтың жетілген түрлерін асынып, шығыс жаққа жорыққа шығып тонаушылықпен айналысқан. Көріп тұрсыз  ғой, тонаумен, қарақшылықпен! Көшпенді бабаларымыз сонда өздеріне қару жасауды үйреткен ұстаздарына шабуыл жасап, тонағаны ғой, егер дерек рас болса. Ұлы Нирун мемлекеті (330-555 жж) кезінде де шетелдіктер көшпенділерді жабайы жұрт ретінде таныған көрінеді.

Шын мәнінде, нирундардың өздері де тұрмыстық жағынан оңып тұрмаған болса керек. Бірақ, соған қарамастан өздерінің артта қалушылықтарына қатты алаңдап, тығырықтан шығудың жолдарын қарастырғандары аңғарылады. Нирун елінің  ханы 483 жылы Шығыс Ци мемлекетіне елші жолдап, жібек мата тоқушылар жіберуін сұраған екен. Алайда, олар көшпенділердің өтінішін құлақтарына да ілмеген, тіпті мұрын шүйіріп менменсіген. Ал, VI-IX ғасырларда ежелгі монғол жерімен қоса Орта Азияның көп бөлігін түркі тайпалары биледі. Түркі қағанаты (555-745 жж) тұсында да көшпенділер отырықшылыққа айнала алмады. Әр тайпаға тиесілі жерлері болды, бір көшпенді қайтыс болса, зиратының үстіне оның көзі тірісінде өлтірген адамының санымен тас үйеді екен. Қазір де көп жерлерде кездеседі, тау төбе үйілген тастар, оны «мықтың үйі» деп жүрміз. Қызыққа қараңыз! Сонда олар адам өлтіруді ерен еңбек, әжептәуір мәртебе санағаны ғой. Ондай жұртты жат ел жабайы санамағанда неғылсын. Достасар ел табыла ма, олармен? Жауласумен ғана күн көрген жұрт иен даланы мекендеп, сыртқы әлемнен бөлініп қараңғы надан өмір сүрмегенде, өркениет көшінің соңында қалмағанда қара үзіп алға шығар деймісің?! 

Ерте туып, кеш қалған — көшпенділер 

Ұйғыр мемлекеті (745 — 840 жж) тұсында Сэлэнгэ дариясы (қазіргі Монғолия жері) маңын мекендеген көшпенділер  ат үстінде құйғытып келе жатып-ақ құралайды көзден ататын мерген, тонау мен ұрлыққа, шабуға келгенде аяқтыға жол бермейтіні, тайпалар өзара қырқысқанда да бір-біріне есе жібермейтіндігі туралы әлем тарихшылары түрлі деректер ұсынған. Мұндай қатыгез жұртпен қандай ел достасып, ынтымақтасуы мүмкін. Ойлап көрейікші.  Хиргис тайпасы (бұл қазіргі қырғыздар емес) туралы да мынандай жазбалар кездеседі: «Қыста ағаш қабықтарынан тұрғызылған күркеде тұрады, атты сарбаздары ағаш қалқанмен қорғанады, темірден жасалған өткір қарулар қолданады, адам өлтіру мен тонауды кәсіп етеді. Сондай-ақ, Кидан тұсындағы көшпенді тайпалар туралы «шөп жабу, малға жем әзірлеу, мал бағу секілді тіршілік шаруаларын әйелдер мен балалардың мойнына артып қояды, еркектер жиналып топ құрады да айналасына шабуыл жасап, өзгенің  дүние-мүлкін тартып алумен күн көреді». Тағы да адам секілді өркениетті ғұмыр кешпегені көрініп тұр.

X ғасырдан бастап түркі тайпаларының билігі әлсіреп, ақ қорғаннан бері қарайғы кең далада шашырай қоныстанған көшпенділердің сан жүздеген тайпалары нағыз «күндіз отырмаудың, түнде ұйықтамаудың» кебін киіп өзара қан төгісіп, қырқысумен XIII ғасырдың соңы яғни, орта ғасырдың жартысын еңсергені тарихтан мәлім.  «Не шын, тарих ғана шын, қалғанның бәрі жалған» деген афоризмнің жаны бар.  Қалай десек те, көшпенділердің өткен тарихы соғыс пен қайғы-қасіретке толы болғаны ақиқат. Оның ішінде өзгелерден қорғанудан бұрын өздері соғыс ашып, жаулап алғаны басым түсіп жатқандығында да гәп болса керек.  Жалпы кез-келген мемлекеттің тарихы қоғамдық байлықты өсіру үшін жасалатын мәңгілік күрестен тұратыны еш шүбәсіз шындық. Алайда, бұл күрестің міндетті түрде жаулап алу, жорық жасау немесе тонаудан тұруы шарт емес шығар. Амал не, тарих дөңгелегін кері бұра алмайсың.

Көшпенділердің біріккен мемлекеті және Шыңғыс хан

Қазіргі таңда монғол тарихшыларының арасында Шыңғыс хан құрған көшпенділердің біріккен мемлекеті жайында екіұдай пікір пайда болыпты. Соңғы кезде оны құрған Тэмүжин Шыңғыс хан емес, біріккен мемлекет тарихи қажеттіліктің нәтижесінде өзі туған деп жазып жүргендер де бар. Оған шынайы бағасын тарихшылар бере жатар, біздікі жай публицист ретінде ой бөлісу ғана.  «Үш өзен монғолдары» атанған көшпенділердің тайпалық құрылымдары ары қарай өмір сүру қабілетінен айырылғандықтан тарап, IX ғасырда аймақтар орнаған.

Оның ішінде Керей, Найман, Меркіт деген аймақтар да болғаны белгілі. Әлеуметтік сұраныс деген адамның тек алғашқы қажеттілігімен ғана шектелмесе керек. Осы тұста күштерін біріктіріп үлгермеген даланың жабайылау көшпенділеріне өркениетті отырықшылар еселерін жібере қоятындай әлсіз емес еді. Көшпенділер тайпаларға бөлініп алып, тұрмыстық қажеттіліктерін бір-бірінің дүние-мүлкін тартып алу, шауып кету арқылы өтеп жүрді. Баяғы сол жабайы әдіспен күнелтті. Өстіп жүріп, тайпалық бірлестіктері ыдырап, олар енді мемлекеттік құрылым сипатындағы аймақтар одағына көшеді. Кейінгі тарих дәл «Құпия шежіредегідей» немесе «Шыңғыс хан» телесериалындағыдай бағытпен өрбіген. Көшпенділердің жан-жаққа тарап бытырап кеткен түрлі аймақтары өзара қан төгісіп, билікке таласумен әбден титықтауға таяйды.

Монғолдың кейбір жас тарихшыларының пайымдауынша, осынау қиын-қыстау кезеңдегі әлеуметтік жағдайдың өзі Тэмүжинсіз де біріккен империялық ұлы мемлекетті құруы заңдылық еді. Сол тұста жаңадан құрылған Монғол атты көшпенділердің біріккен мемлекеті бір тұлғаның немесе арнайы топтардың туындысы емес, керісінше, заманның тапсырысының нәтижесі екені басы ашық дүние еді. Сондықтан да қолдаушылардың көп болғандығы ақиқат. Қызу тартыспен өткен тарихи аумалы-төкпелі кезеңде шектеусіз биліктің мерзімсіз мандатын ешбір бақылаусыз әрі қайтарымсыз күйінде бір адамға тапсыра салды деп сөгеді, бүгінгі монғолдың жас демократ тарихшылары. Расында, азғана топтың кездейсоқ таңдауының сәтті шығуына кепілдіктің тым аз болатыны да ойландыратын-ақ жағдай. Шыңғыс хан — Тэмүжиннің билеген тұсында көшпенділер жорық пен соғыстан көз ашпағаны тарихи шындық. Ол тұста бәлкім, көшпенділердің қолдарынан келетін бар өнерлерінің өзі осы соғысу ғана болған шығар. Жалпы жеке тұлғаның тарихи рөліне баға бергенде оны тым асыра дәріптеп жіберудің өзін соншалықты табылған ақыл деуге келмес.

Ең өкініштісінің өзі, көшпенді қауымның өркениетті жатсынып, бастарын біріктіруден гөрі жақ-жаққа бөлініп, бытырауларының салдарынан 13 ғасырды артқа тас-тап барып, зорға дегенде біріккен мемлекеттің құрылуы еді.  Осыншама ұзақ мерзімнің өзі көшпенділерді өркениет көшінен соншалықты алыста қалып қоюына әсер еткен жоқ па екен? Әлде, оның сырын дәстүрлі экономикамыздың тірегі – мал шаруашылығынан іздеу керек пе? Қалай болғанда да «сананы тұрмыс билеп» баяғы сол ұйым-
дастыруға, өркениет көшінің алдына шығуына мойындары жар бермеуінің басты себебінің өзі көшпенділік салғырт психологияда жатса керек.

Көшпенділер мемлекеті мен оның ерекшеліктері

Түрлі тайпалар мен аймақтарға бөлініп алып, ұзақ жылдар бойы бір-бірлерімен арпалысқан көшпенділер тонау мен шауып алудан да асқан зұлымдықтарға дейін бара бастаған. Оны дәлелдеу үшін бүгінгі бізге жеткен теңдессіз тарихи дерек «Құпия шежіреге» жүгінейік: Меркіт руының  Чилэдү деген ақылына көркі сай жігіті  Олхонуд аймағынан қалыңдығын алып, өз жайымен кетіп бара жатады. Есүхэй бастаған бір топ қарақшы оларға шабуыл жасап, жігітті жеті қыр асырып қуып жіберіп, айдай сұлу жас келінді тартып алады. Дәл осы оқиғаны «мәдениеттің» қай түріне жатқызуға болатынын, бір сәт қисынға салып көріңіз. Соғысқан екі жақтың бірі жеңіп, екіншісі жеңілуі заңдылық. Ал, жеңілген жақтан қолға түскендер құлақ кесті құлға айналып, өмір бойы азап шегу маңдайына жазылған. Өз жөнімен жүріп, ешкімге жасаған қиянаты болмаса да жоғарыдағы Чилэдү секілді жазықсыз жапа шегетіндер әділет іздей бастаған тұста оларға Тэмүжин құрған біріккен мемлекет 1206 жылы ғана көмекке келеді. Баяғы бір адамның шексіз билігі болатын. Соған қарамастан осының өзі киіз туырлықтылар үшін «ештен кеш жақсы» демекші, тарихи ірі жетістік екендігінде дау жоқ. Әйтеуір, ұйымдасқан, ұжымдасқан формаға еніп, белгілі бір тәртіппен тіршілік етуге мүмкіндік туғанын айтсаңшы. Алайда, бәрібір соғыстан көз ашпады.

Тіпті Шыңғыстан кейінгі тақ мұрагерлері де көшпенділер даласында тыныштық орната қоймады. Қанды қырғынның аумағы кеңейіп, жарты әлемге жайылғаны тарихтан мәлім. Жалпы мемлекет деген машина кім қаласа, соның ерік күшімен аяқ астынан пайда бола қалатын бақыт құсы болмаса керек. Мәселенің мәні де осында. Белгілі бір кеңістікте мерзімі жетіп, жағдайы қалыптасқанда пайда болатын, өрлейтін, құлдырайтын, өзгеріп – жаңаратын, қайта түлейтін қоғамдық шынайы көрініс. Оның өзі шындығына келгенде, адамның «қулық-сұмдығының жемісі» болғандықтан табынатын тәңір емес, әрине. Егер әр адам мінсіз тәрбиелі, телегей теңіз білімді, көңілі сүттен ақ, судан таза болса мемлекеттің қажеті де шамалы болар еді. Адамдардың бір-біріне деген қорқынышы мен үрейі мемлекетті тудырды да, енді мемлекет бәрін өзіне бағындырып отыру үшін негізгі заңға сүйенген тәртіпті орнатты. Мемлекеттік биліксіз қоғам туралы ой практикалық жағынан утопиялық қиял болғанымен  адал да таза «академиялық» мазмұны жағынан мүлдем негізсіз де дүние емес.

Кездейсоқ жетістік, кешірілмес қателік

Шексіз билік иеленген Шыңғыс ханды таққа отырғызып, ұлы империя құрылғаннан кейін көшпенді тайпалар бір-бірлерін «түтіп жеулерін» тоқтатты. Ұйымдасып, етек-жеңдерін жинап ел болудың қамына кірісті. Енді өркениетті түрде дамудың жолы ашыла бастағанда, өкінішке қарай  тағы да бүлінді. Бейбіт өмірден іштері пысып, қорадағы малды сауып сүтін ішу, қазандағы етті түсіріп жеуден өзге ешбір «өнім өндіруді» білмейтін, білгісі де келмейтін көшпенділер үшін өзге де тұрмыстық қажеттіліктер жетіп артылар еді. Оны міндетті түрде табу керек. Ешкім олардың жоқ-жітігін түгендемейді, керегін алақандарына әкеліп салып бермейді. Алайын десе, қолда барлары атасының құнын сұрайды. Проблема осыдан туындағанда, «қолымыздан не келуші еді?» деп ойланып-толғанып көреді ғой. Сонда біріншіден, соғыс ашып, өзгенікін тартып алудан, күш көрсетіп тонаудан қолайлы жол көрінбеді. Екіншіден, көшпенділердің ондаған түрлі тайпаларынан құралған әлеуеті мықты алып армия қалыптасып үлгерген болатын. Атты жауынгерлердің жер қайыстырар ұлы қолы отырықшы елдердің кез-келгенін таптап өтуге бар еді. Осының бәрі көшпенділер көсемдері мен ел басқарған  уәзірлерінің көздерін шел бас-
тырды деуге болады. Монғол империясы деп аталғанымен іс жүзіндегі көшпенді халықтардың біріккен мемлекетінің бар билігін ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған Тэмүжин-гуай елдің ішкі жағдайын реттеп, дамудың қамынан бұрын, әлемді жаулап, бүкіл дүниежүзіне иелік еткісі келді. Ат жалында құйғытып жүріп, жарты әлемді өртке орады да.  Соғыстың географиялық аумағы кеңейіп, бағыты өзгергені болмаса, оның зардабы мен шығыны арта түспесе кеміген жоқ. Көшпенділердің қаны төгіліп, жарлары жесір, балалары жетім қалды.  Көз ашқалы соғыс пен атыс-шабыстан өзгені көрмеген Тэмүжиннің бар білерінің өзі жаулап алып, билеп-төстеу ғана болғаны тарихтан мәлім. (Арыға бармай-ақ, кеше ғана елдің сорпа бетіне шығар үздіктерін, Алаш көсемдерін  «халық жауы» деген жаламен абақтыда азаптап, атып тастаған қызыл жендет Иосиф Сталиннің өзін  «халықтың әкесі» «ұлы ұстаз» деп дәріптеген жоқпыз ба?!) Біріккен мемлекет ыдырап, тарай бастағаннан кейінгі кезең, яғни,  XX ғасырға дейін көшпенді халықтардың тарихы бірыңғай жеңілістен тұратын деректерге толды.

Қуандық ШАМАХАЙҰЛЫ 

The post Ерте туып, кеш қалған — көшпенділер appeared first on Қазақия газеті.

Жол ұзақ. Шабан көліктің рөлі ұзақ жолда жылдам шаршатады. Сондықтан баранкаға  кезек жармасамыз.

- Сенің осы Қоянды жәрмеңкесі жайлы не естіп-білгенің бар?-деп Қарқаралының төбесі көрінген кезде  сапарласым Ғинекең бір тың әңгіме бастады.

Қоянды жайлы мендегі дерек тапшы болатын. Тек:

- «Атыңнан айналайын, Қарқаралы», — деп Мәди жырлаған, Қарқаралының бір сілемі – Бұғылы тауының басына біткен Шайтанкөл Сәбит Мұқановтың  «Сұлушаш» поэмасында тамаша суреттелген,-деумен тоқтадым.

- Пәлі!-деді серігім.- Ендеше тыңда.

Таулар, таулар қашаңғы қасқа алыптар,

Мендей сені сезді ме басқа жұрттар.

Ақ шашты әжем секілді тұрып алды,

Қарқаралы басында ақша бұлттар,- деген өлеңді Сырбай Мәуленов жазған.

Көк таулардың арасынан көз тартып тұратын Жиренсақал шыңын бүгінде халық «Қарқаралы шыңы» деп атайды. Ал анау Бұғылы, Шаңкөз, Көктөбе таулары, Қарқаралының оңтүстік-шығысындағы Кент таулары, ал одан шығысқа қарай Балқантау сілемдері — жер ананың «Қарқарасы» сияқты емес пе?!-деп Ғинекең шабыттана сөйледі. — Расымен де, алыстан мұнартқан көгілдір таулар, Сарыарқаның төскейіне төге салған маржандай сұлу көлдер, көне заманнан келе жатқан қалың орман жер  жаннаты емей, немене?!

Қарқаралы дуан, уез болып тұрғанда, сонау Шу өзенінен бастап Ақшатау, Мойынты, Ағадыр, Ақсу-Аюлы, Бұғылыны қамти келіп Шыңғыстауға дейінгі ұлан-байтақ аймақты алып жатқан аса ірі әкімшілік құрылым болған. Алғашқыда 20 мың отбасы, 60 мың адам мекен еткен дуан халқы 1850-жылдары 146 мыңға, он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай 172 мыңға жеткен.

Болыстар — Шұбартау, Нұра, Қызылтау, Ақшатау, Балқаш, Тоқырауын, Едірей, Берікқара, Ақсары, Кент, Темірші, Абыралы, Дегелең тау-өзен деп аталып, жер аттарын иемденген.

Апырым-ай, адамның құпиясы ішінде екен-ау, өзім бір кісідей білемін деген Ғинекеңнің ел-жер тарихына жетік, қызыл тілге бай екенін білсемші бұрын. Мына әңгімесі жаныма жағып барады.

- Оу, ағасы, бастамайсың ба ендеше сол Қояндыға!

- Қоянды қиыста жатыр, — деді ол. – Бұл жолы бара алмаймыз.Алайда, алдағы жазда әдейілеп апарамын. Ал бүгінше мына әңгімені қанағат тұт.

Тарихи деректерде: «XIX ғасырдың екінші жартысында капиталистік қатынастардың ширауымен Қазақстанда сауда дами бастады. Шаруашылықтың типіне сәйкес Қазақстанда сауданың негізгі үш түрі: көшпелі аудандарда – тасымалды сауда, шаруашылық типті жартылай отырықшы аудандарда – жәрмеңке саудасы, отырықшы шаруашылықтары басым аудандарда – тұрақты сауда ( қоймалар, дүкендер, т.б.) болды», — деген дәйектеме айтылады.

Айырбас сауда жасаумен негізінен ел аралап жүріп орыс, татар және ортаазиялық көпестер айналысқан. Олар көшпелі және жартылай көшпелі халыққа күнделікті қажетті тауарлар сатып, қазақ даласынан үйір-үйір жылқы айдап қайтып жүрген, жүн мен майды қажетінше сатып алған. Бұл өнімдер Троицк, Орынбор мен Ор, Қызылжар мен Омбының зауыттарына, сол қалалардың базарларындағы алыпсатар-саудагерлерге үстеме бағамен өткізілетін. Ал бұлар өз кезегінде ол өнімдерді ішкі Ресей базарларында сататын, тіпті шетелдерге де асырып жіберетін.

Жәрмеңкелерге әкелінетін тауарлар үш топқа бөлінетін. Қазақтардың тауарлары мал және мал өнімдері, тері-терсек, жүн-жұрқа, киіз, текемет сияқты заттар болатын. Жәрмеңкелерге Ресейдің еуропалық бөлігінен киім-кешек, ағаштан жасалған ыдыс-аяқтар, үн, шай, қант, білтелі шамдар, сабын, фарфордан, темірден жасалған тұрмыстық бұйымдар жеткізілетін. Орта Азия саудагерлері болса әр түрлі шапан, кілем, жібек, мақта-мата кездемесін, ер-тұрман әбзелін, сондай-ақ кептірілген жеміс-жидек өнімдерін сатқан.

Саяси өмірдегі оқиғалар шиеленісіп қыза түскен кездері жәрмеңкелер өкімет билігінің жоғары органына жазбаша шағым түрінде петициялар жолдайтын орын да болып табылды. Мысалы үшін, 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде Әлихан Бөкейхановтың басшылығымен атақты Қарқаралы петициясы жазылғаны белгілі.

Қазақстандағы тұңғыш жәрмеңке 1832 жылы Бөкей ордасында хан ордасы жанынан ашылғаны белгілі. Кейіннен, бұл 1855-ші жыл болса керек, Семейде екі қалалық жәрмеңке ашылады. Ақмола облысында Тайыншакөл, Константиновск, Атбасарда — Петровск және 50-ден астам ұсақ, орташа жәрмеңкелер жұмыс істеді. Ал кейіннен Семей облысында — Шар, Жетісуда – Қарқара, Сырдария облысында — Әулиеата,  Орал облысында — Ойыл, Темір жәрмеңкелері ашылады.

Дегенмен, осылардың ішінде 1848 жылы Қарқаралы уезінде іргесін қалаған Қоянды жәрмеңкесінің орны бөлек-ті. Бұл атақты жәрмеңке бақандай сексен екі жыл ғұмыр кешті. Заман ығымен 1930-шы жылы тынысы тоқтады.

Қояндыға қазақтың кең сахарасынан өзге мына жағы Батыс Қытай мен Орта Азиядан, ана жағы Сібір мен Оралдан қалың ел сауда жасауға ағылған. Айырбас сауда-саттықта арада екі жасар ісек сауда эквиваленті болған. Бұл бағам 2 рубль күміс ақшаға тең сома болатын.

Жәрмеңкенің алғашқы саудасы қазақ киіз үйлерде жасалса, 1871 жылдан бастап арнайы сауда балағандары салына бастайды. Жәрмеңкедегі басты сауда — төрт түлік мал, оның ішінде қой саудасы негізгі роль атқарған. Сонымен қатар, жергілікті мал және мал өнімдеріне батыс Қытай, Моңғолия, Үндістан, Батыс Сібір, орталық Ресей саудагерлері өз жерінен қолданыстағы сауда бұйымдарын айырбасқа салған. Бұл  жәйт Қоянды жәрмеңкесінің халықаралық маңызының зор болғандығына куә.

1869 жылы Семей губерниясының әскери губернаторы Полторацкий мен Қарқаралы уезінің бастығы штабс-капитан Тихонов Қоянды сауда орнын жәрмеңке ретінде тануға бұйрық шығарады. Осы кезден бастап, бірде «Қарқаралы», бірде «Қоянды» деп аталып жүрген жәрмеңке «Ботов» атауына ие болады. 1869 жылы 12 қыркүйекте Батыс Сібір Бас басқармасының кеңесі Қоянды жерінде жыл сайын 15 маусымнан 15 шілдеге дейін жәрмеңке ұйымдастыруды бекітеді. Қоянды жәрмеңкесі жылдан-жылға күшейе түседі.

Қазақстанның солтүстік-шығыс жағындағы Сібір әкімшілігіне қарайтын қазақтардың өздерінен ғана орыс көпестері жыл сайын 3 миллионға дейін қой, 150 мыңға дейін жылқы және 100 мыңға дейін мүйізді ірі қара сатып алатын. Семей жәрмеңкесіндегі малдың көптігіне таңғалған белгілі саяхатшы Аткинсон: “Семейде мал өткізушімен таныстым. Ол саудаға салуға 300 жылқы, 7 мың бұқа, 20 мың қой айдап келіпті. Мұның жалпы бағасы 100 мың сом!”- деп таңғала жазыпты.

…Қояндыға араға ұзақ жылдар салып, ат басын бұрудың сәті түскен. Тағы да сол Ғинекеңмен, бұл күнде ішкі істер саласының доғарыстағы полковнигі Ғинаят Терлікбаевпен.

Алдыңғы өткен ғасырларда аттай сексен жыл атағы дүркіреп тұрған Қоянды жәрмеңкесі Қарқаралыдан солтүстікке қарай алпыс шақырымнан асар-аспас жердегі Талды өзенінің сол жағасында, Балықтыкөл мен Қарасор көлдерінің аралығында қоныс теуіпті.

Талды өзенінің бойында орналасуының басты себебі, сатуға әкелінген малды уақытша жаюға жері құнарлы, суы мол, шөбі шүйгін. Тау сілемдерінің етегін ала ағып жатқан шағын өзеннің табанындағы елді мекен үстінен Орта Азия мен Сібір аралығындағы ұлы керуен жолы өткен.

- Қоянды жәрмеңкесінің негізін қалаған Орал тауларының иініндегі Ялуторовск деп аталатын шағын қаладан шыққан Варнава Ботов деген саудагер көпес. Талдының бойын ол тегін таңдамаған. Қарашы өзің, қандай тыныш, атшаптырым кең жер десеңші. Мына жерде қазақ саудагерлерінің киіз үйлері тұрған. Одан әрі дүкендер жалғасқан. Анау тұрған қоңыраутұрақ-колокольня таңертең ертемен қоңыраулатып саудаға шақырған,- деп Ғинекең баяғыдағы уағдасында тұра алғандығына хош көңілмен жол бастады.

Ғин-ағаң құдды бір осы Қояндының тарихын қолына қалам алып зерттеген ғалымша қып-қызыл деректерді суша сапырды-ай келіп.

- Сонымен, — деді Ғинекең, — Қоянды жәрмеңкесі жұмыс істей бастаған алғашқы жылдары-ақ, далалық өлкедегі сауда айналымы о замандағы патша сомымен есептегенде төрт миллион рубльге жетіпті. Бұл мөлшер тіпті сол кездегі халықаралық  мәртебесі бар жәрмеңкелерден асып түспесе, кем болмаған сыңайлы.

Оралда тау-кен, металургия өнеркәсібінің негізін қалаған, Туладан шыққан ұстаның ұлы Никита Демидов деген болған. Петр Бірінші шойын қорытатын ғажайып зауыттар салып, жоғары сұрыпты қару мен зеңбірек шығарғаны үшін Демидовтарды дворяндық атақпен марапаттаған. Демидовтар да осындай ауыр жұмыста өздеріне көмектескендерге  қол ұшын созып отырған. Ондайларға жер бөліп берген, алтын мен басқа байлығын да аямаған.

Ботовтар да бір кездері Демидовтардың қызметшісі болған, біртіндеп приказчик дәрежесіне көтерілген,  біраз байлық жиып алған соң көпестікке жеткен. Ялуторов слободасы патшалық Ресейдегі саяси тұтқындардың қонысы болады екен де, Варнава деген бала осы жердегі ағаш өңдейтін, терезе шығаратын зауыттағы тұтқындардың аш-жалаңаш, ауру-сырқау күйін бала шағынан көзімен көріп өскен.

Ұлының саудагер-көпестің жолымен жүруін қалаған Серафим мырза Варнава шіркеу-приход мектебін бітірісімен оны дүкеннің приказчигі етіп қояды, көпестік өнердің қыр-сырына үйретеді.

1814 жылы Серафим тауар саудасын шет жақта өрістетуді қалайды. Жаздың жарқын, жайлы күндерінің бірінде тауар тиелген обоздарын бастап қазақтың кең даласын бетке алып жүріп кетеді. Қарқаралыға жеткені сол екен, әкеле жатқан тауарлары семіздіктен аяқтарын баса алмай әзер тұрған күйлі қой-ешкі, жылқы-сиырға, астыққа қолма-қол айырбасталып жүре берсін.

Серафим өлер алдында баласы Варнаваға: «Саудаңды Қарқаралы ішіндегі қазақтардың арасына барып жасасаң өкінбейсің, ол жақта шай-шалаң, қант-кәмпит, мата-бұл, аяқ киімнің үш есе бағасын бып демей шығарып аласың»,- деген өсиет айтса керек.

Сонымен, ең алдымен салынғаны Қоянды бекеті болды. Варнава Ботовтың өзі алғашқыда бекеттің келушілерге арналған кішкентай пошта үйінде тұрып жатады. Мал қамайтын қорасында тауарын сақтаған. Моншасы мен құдығы қасында болған. Көп ұзамай таяу жерден тауар сақтайтын қойма, шағын шіркеу үйі мен мешіт, дүкен, тіпті трактир тұрғызған.

Ағылшынның керосин лампылары, Туладан шыққан қару-жарақ, самауыр, Германиядан жеткізілген үтік, тігін машиналары, Екатеринбургтің тоқыма бұйымдары қазақ жеріне Ботовтардың сауда жолымен осылай жеткен. Ал қыр қазағы осындай таңсық тауардың есесіне не берді, қалайша есеп айырысты дейсіз ғой? Әрине, малмен, тері-терсек, қой жүні, астықпен, кептірілген жеміс-жидек, тіпті саф алтынмен де.

Сауданың көрігін барған сайын қыздырған Варнава Ботов жәрмеңкенің шеңберін күннен-күнге кеңітеді.

- Біле-білсең, Қарағандыда тамаша тарихи-өлкетану мұражайы бар. Сол мұражайдан студент кезімде 1890 жылы түсірілген Қоянды жәрмеңкесінің суретін көргенім бар,-деді Ғинаят мырза  әңгімесін одан әрі жалғап. — Қояндының көрігі әбден қызған жылдары мұнда 247 дүкен жұмыс істеп, мыңға тарта киіз үй тігілген. Талдының бойындағы жәрмеңкенің ұзындығы 11 шақырымға, ені бес шақырымға созылып жатқан.

Сахарадағы қаланың мәдениеті мен экономикасының өсіп-нығаюына Қоянды жәрмеңкесі зор ықпал еткен. Жәрмеңке қазақ даласының алғашқы сауда элитасын қалыптастырған.

Қоянды жәрмеңкесі – темірдей қызған сауда-саттық, алыс-берістің ыңғайлы орыны болуымен қатар мереке-думанның да ошағы болды. Жәрмеңкеде ұлы Абайдың өшпес ізі жатыр.  Жәрмеңкеге жиналған  мыңдаған халық исі қазақтың мақтаны Біржан мен Майраның, Әміре мен Исаның, Мәдидің, қазақтың ұлы актері Қаллекидің, сиқыршы-акробат Қара Омардың өнерін тамашалаған,  Қажымұқанның алып күші мен күресінің куәсі болған.

Шертпе күйдің атасы Тәттімбет дәп осы Қояндыда «Сарыжайлауын», «Сылқылдағын» сылқылдатып, «Балбырауынымен» балбыратқан. От ауызды Шөже ақын дәп осы Қояндыда талай көкірегімен көк тіреген менмендерді орақ тілімен түйреген.

Орыстың тамаша саяхатшы-жазушысы М.Пришвин ең алғаш «Қозы-Көрпеш-Баян сұлу» қиссасын Қарқаралы қаласына 1909 жылы келген сапарында осы төңіректе естіп, жазып алған. Саяхатшы «Черный араб» очеркінде осы өлкеден естіген жұлдыздар туралы аңыздарын ерекше, сүйсіне сипаттайды. «Сол жұлдыздар көрген адаммен жол бойы еріп отырған екен. Кім біледі, күндердің бір күнінде, Нева даңғылымен келе жатып, мен дәл сол жұлдыздарды мүмкін,  тағы көрермін», — деп, саяхатшы  сары далаға деген сарытап сағынышын қағазға мөлдіретіп түсірген.

Қазақ әндерін тамсана зерттеп, нотаға түсіріп, жинақтаған Александр Затаевич те бұл өлкеде көп жүрген. Өзінің жалпы жинаған әндерінің 154-ін осы Қарқаралы-Қоянды өңірінен жазып алған. Қазақ әндерінен алған әсері соншалық, француздың атақты жазушысы Ромен Ролланға жолдаған хатында: «Даланың әсемдігін, әсіресе атақты Қарқаралы даласының сұлулығын мен өзімнің нашар французшаммен сізге жеткізуге батылым бармай отыр»,- деген А.Затаевич. Ән демекші, Біржан сал өзінің атақты “Айтбай” әнін Қоянды жәрмеңкесін алғаш ашқан кезде тойға базарлық ретінде айтты деген дерек бар. Халық әні деп айтылып жүрген «Қарқаралы басында жалғыз арша, хатқа жүйрік сол қалқа мұсылманша» деген әйгілі әнді Біржан сал Қоянды жәрмеңкесіне келгенде шығарғанын, әннің аты «Жаймашуақ» екенін кеше ғана «Егеменнен» оқып қалдық («ЕҚ», 16.08.2014 жыл).

Қазан төңкерісі жетіп, азамат соғысының оты тұтанған кезде қайдағы сауда, шаруасы қыж-қыж қайнаған Қояндының қызығы тарқады. Десе де, замана ағысына тоқтау бар ма,  1923 жылы Қояндының саудасына қайтадан жан біте бастаған. Тіпті, «Ярмарочный вестник» деген газет шығатын болды.  Осы бір жарнама газетті «Степная правда» басылымының хатшысы болған Николай Иванович Иванов деген кісі шығарады. Кейін атақты орыс жазушысы атанған Николай Ановымыз осы кісі.

- Мен Варнаваның шөбересі Константин Петрович Ботовты көріп, кездескен адаммын,-деп Ғинекең Қарақаралы-Қарағанды тас жолына түсіп арқасы кеңіген шақта тағы бір әңгіменің ұшығын шығарды. – Сонау бір мың тоғыз жүз жетпісінші жылдардың аяғында ол кісі Қарағанды облысы бойынша бас аң инспекторы болып жұмыс істеді. Онымен талай рет аңға шығып, әңгіме-дүкен құрғамыз. Бозбала шағында Қарқаралы ауданында сауатсыздықты жою науқанына ат салысқан. Қоянды жәрмеңкесінің соңғы сән-салтанатын, сарқытын көріп қалған. Манағы жазушы Ановпен талай мәрте кездескенін айтып отыратын.

Анов 28-ші жылы Қояндыда «Ярморочный вестник» газетін шығарғанда, бала Костя осы газетті таратуға қолғабыс жасайды екен. Ликбезде оқып, сауатын ашып жатқан жұрт бала Ботовты көргенде: «Әй, балақай, әлгі кәзетің қайда, басқа оқитын ештеңеміз жоқ, бір оқуға зар болдық қой»,-деп жапатармағай бас салысатын көрінеді.

Шынымен де сол бір жапырақ газет Сарыарқа төсінде бүгінде шығып жатқан ондаған басылымдардың бабасы сияқты.  Ал Варнава Ботов болса, Арқадағы ең алғашқы нарықтық қатынастардың  негізін қалаушы болды десе де сиымды.         Сол ата-тегінен жарыған Ботов мырза сауда-саттықтан түскен байлығын Қазақ елінде жаңа кеніштер мен зауыттар салуға жұмсауды ойластырады. Осы бір жәннат өлкенің керемет байлығына таң қалып, қазыналы аймақтың әлсіз дамып жатқанын түсінген сыңайлы. Шынымен де, апырым-ау, көмір мен темірі, мысы мен мырышы, басқа да қазба байлығы өзінде бола тұра, бұл өлке оны басқа жақтан  неге әкеледі?!

Қалай десек те, Қоянды жәрмеңкесінің негізін қалаған, Сарыарқаның төсінде жаңа нарықтық қатынастың орнауына жол ашқан Ботовтың қазақ елінде өнеркәсіпті де өрістетіп, жолға қоярына шүбә жоқ еді.

Қоянды жәрмеңкесі орналасқан жерге жақын Қарқаралы тауында екі жүз жылға созылған қазақ-жоңғар соғысы кезінде еңсегей бойлы ер Есім, салқам Жәңгір салғызған ұзындығы бес шақырым «Қалмақ қорғанының» іздері сақталған. Төрт жүз жыл бұрынғы осы бекіністі тұрғызуға шамамен 100 мың тас қайрақ (плита) жұмсалған екен.

Сол атағы жер жарған жәрмеңкенің орнындағы Қоянды ауылы бүгінде Қарқаралы ауданындағы ауылдық округ орталығы. 2003 жылғы санақ бойынша бір замандарда даңқы жер жарған Қояндыда қазірде 700-ге жуық адам тұрып жатыр.  

Сайлау Төлеуов,Cемей

The post Қоянды жәрмеңкесі appeared first on Қазақия газеті.

Кеңес заманының соңғы жылы  -  1991 жылдың өзінде ғана тәуелсіздік үшін бірнеше жанталасқан шайқас пен арпалыстар болды. Солардың бірі — 1991 жылдың шілде-тамыз-қыркүйек айларында Сыр өңірінде өткен Мұхтар Шаханов бастаған топтың және оны қолдаған облыстық «Азат» қозғалысының мүшелері мен жақтаушыларының ел тәуелсіздігінің ең соңғы, ең қауіпті қарсыласы болған Қазақстан компартиясының сарбазы, Тереңөзек аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, аудандық кеңестің төрағасы Жолдасбек Ердешбаев бастаған билікпен Қазақ КСР халық депутаттығы үшін болған айқас болатын.

Сырт адамның пайымдауына салсақ, бұл күрес екі адамның депутаттық мандат үшін таласы ғой деуі мүмкін (қазір мұндай тартыстың талайына куә болып жүрміз ғой). Бірақ, бұл күрес жай ғана күрес, жай ғана айқас емес-ті. Шын мәнінде, бұл айқас  — екі заманның: бірі — жүрегі ұлт деп соққан, қазақ деп шер болған, көкірегін мұң басқан, осы заманның Махамбеті — Мұхтар ақынның, екіншісі  — ақынға қарсы қойылған, елді  үш ғасырлық бұғауда ұстап, оны 70 жыл бойы санасын кеңестік отарлау арқылы құлдыққа тәрбиелеген компартия сарбазының арпалысы еді. Екі  жақтың осы соңғы күресте кездесуі, ақтық айқасқа қарсы қойылуы — заңдылық, сол кезеңнің ақиқаты, осылай болуға тиіс нәрсе еді.

Бұл айқаста коммунистік Жамандық пен  ақын бастаған Жақсылықтың шайқасуы, бұл шайқаста Жақсылықтың жеңуі  — Алла тағаланың қазақ жеріне жіберген белгісі, нышанындай болды. Осы шайқас күндері кезінде  Тамыз төңкерісінің болуы, онда коммунистік бүліктің ойсырай жеңілуі, артынша қыркүйек айындағы «Азат» қозғалысы ұл-қыздарының орыс казактарының өз патшасына қызмет еткендерінің
400 жылдығын қазақ жерінде тойлаймыз деп масайраған желігін судай басуы да,  соның бір айғағы болса керек.

Іс жүзінде солай болды емес пе? Содан үш жарым ай  өткен соң, тәуелсіздікке қарсы болған ішкі күштердің үні өшіп, тәуелсіздікке жол ашылды.

Бұл айқас қалай басталған еді, қалай өріс алды, шиеленіс пен тартыстың қызу шақтары мен дамуы қалай өрбіді, қалай өткен еді? 

1990 жылдың  шілде айында құрылып, тек қана қара халыққа арқа сүйеген, тек қараша халықтан шыққан басшылары бар облыстық «Азат» қозғалысының ұйымы әртүрлі саяси-қоғамдық іс-шараларға қатысып, шыңдалып тәжірибе алып жүрген кезі болатын. Облыстың барлық аудандарында құрылымдар ұйымдастырып, енді ауыл, қыс-тақ, елді мекендер мен мекемелерде бастауыш ұйымдар құрып жатқан кезіміз. 1991 жылғы 17 наурыздағы Одақты сақтау референдумына қарсы болып, енді өз адамдарымызды билікке, өкілетті орындарға кіргізуге талаптана бастағанбыз. Босаған депутаттық орындарға адам ұсыну, облыстан кетіп қалған депутаттарды кері шақырып алу мәселесі де күн тақырыбымызда жүрді. Атап айтқанда, №129 Сырдария сайлау округі бойынша Алматыға қызметке ауысып кеткен депутат В.З.Думчевті кері шақырып алуға қол жинауды бастадық. Жұмысымыздың нәтижесінде, 1991 жылдың 18 қаңтарында облыстық «Ленин жолы» газетінде аты-жөндерін жазған он адамның В.Думчевке «Тиісті қорытынды жасаңыз» деген хаты жарияланды. Хатта Думчевке «мандатты қайтарыңыз» деген талап қойғанбыз. Еңбегіміз нәтиже беріп,  Думчев өзі арыз беріп, депутаттық өкілеттігін тоқтатуды сұрап, өтініші қанағаттандырылды.

«Қашан сайлау болады?» деп күтіп жатпай, Думчевтің орнына кімді ұсынамыз деген мәселені қолға алдық. Осы кездерде Арал апаты қасіретімен айналысып жүрген, Мәскеу мінбесінен Желтоқсан оқиғасын қасқайып тұрып ашып айтқан Мұхтар Шахановтың аты мен даңқы Сыр жерінде елден ерек еді. Сол себептен де, Думчевтің орнына кім болады дегенде, аузымызға Мұхтар ақын бірінші болып түскен. Осы жылдың 13-ші маусымындағы «Ленин жолындағы» ақынның «Әділеттің ақ туы жығылмасын» деген сұхбаты Шаханов ағамызға деген сенімді бұрынғыдан да арттырды. Көп ұзамай ақынды депутаттыққа ұсынатын ынталы топтың Сырдария ауданының Аманкелді ауылынан құрылғанын естіп, дереу қолдадық. Ұмытпасам, аты-жөндері Т.Дүйсебекұлы, Б.Байболов  бастаған бірнеше азаматтар ақынға Алматыға хат жазып, депутаттыққа ұсынып жатқанын хабарлап, ұсынысты Мұхтар ағамыз ықыласпен қабылдады.

Әйтсе де, бұл істе билік жағы бұрын қимылдап, Тереңөзек ауданының Ильич атындағы кеңшарының «еңбек ұжымы» атынан № 129 Сырдария сайлау округі бойынша аудандық партия комитетінің 1985 жылдан бері бірінші хатшысы, аудандық кеңестің төрағасы Жолдасбек Ердешбаевты Қазақ ССР халық депутаттығына кандидат етіп ұсынды. Сол-ақ екен, Бірінші май, Тартоғай кеңшарлары, Қарауыл күріш тәжірибе шаруашылығы, Машина сынау стансасының ұжымдары бірінен соң бірі жиналыс өткізіп Ж.Ердешбаевты «қолдап» кетті. Біз де дереу қимылдап, Аманкелді кеңшарының тұрғындарының жиналысын өткізіп, ақын «Арал-Орта Азия-Қазақстан экологиялық комитетінің» төрағасы М.Шахановты кандидат етіп ұсындық. Бұл жайлы хабар «Ленин жолы» газетінің 20-шілдесінде хабарланды.

Қалыптасқан әдетпен бәйгені «шаппай алып» үйренген партия басшылығы үшін М.Шахановтың сайлауға түсуі күтпеген жағдай болды. Оның үстіне М.Шаханов КСРО халық депутаты. М.Шахановты қолдау штабы құрылып, оны басқаруды облыстық «Азаттың» басшылығы қолға алды. Ол кезде «Азаттың» басшылығы үш төрағадан  -  Бораш Жарылқағанов, Әлібек Баубекұлы және осы жолдардың авторынан құрылған еді. Сайлау штабының бастығы міндеті Б.Жарылқағановқа жүктелді. Қаладағы ең үлкен әрі жалғыз ғана «Қызылорда» қонақ үйінің екінші қабатындағы екі бөлмелі нөмір Мұхаңның штабына айналды. Мұхаңның қасында Алматыдан келген қолдау тобының мүшелері  -  «Азат» қозғалысы серкелерінің бірі — Марат Шорманов, жазушы Дүкенбай Досжанов, Ермек Аманшаев (қателеспесем, кейін «Қазақфильмнің» бастығы болып істеді), Барета Ерғалиевалар болды.

«Мұхтар Шаханов Қызылордаға келіпті, депутаттыққа түсе-йін деп жатыр екен» деген хабар сол заматта тарап, Сыр бойын дүр еткізді. Хабарды естіген үлкенді-кішілі қарапайым жұртшылық, интеллигенция өкілдері, жұмысшылар, ақсақалдар аудан, ауыл, елді мекендерден штабқа ағылып келе бастады. Ақынға көмектесуге дайындығын білдіргендер жеке істері мен шаруашылығын ысырып қоятынын айтып, тапсырма алып, үгіт-насихат жұмысы қызу басталып кетті.

Істің бұлай насырға шауып бара жатқанын, халықтың  Ақынға бұрыла бастағанын көрген билік не істерін білмей қатты састы. Оның бірінші әрекеті  -  дереу үшінші адамды кандидаттыққа ұсыну болды. Үшінші адам қосылса, дауыс бөлінеді деп шешсе керек. Көп ұзамай Сырдария ауданының КСРО-ң 50 жылдығы, Машина сынау станциясы және «Айдарлы» кеңшарларының, еңбек ұжымдарының атынан осы ауданның Абай атындағы № 1 өндірістік бригадасының бригадирі Аманкелді Жармағанбетов кандидаттыққа ұсынылды. Сөйтіп, депутаттыққа үш адам тіркеліп, тамыздың басынан бастап, арнайы кесте бойынша үміткерлер сайлаушылармен кездесулерін өткізе бастады.

Кездесулердің алғашқы күндерінен бастап, билік үшін тосын жағдайлар орын алды. Қарапайым халық ешкім шақыр-май-ақ кездесулерге келе бастады. Көрші аудан, ауыл, елді мекендерден М.Шахановты қолдаушылар ағылып келіп, ақынды қолдайтындықтарын, оған деген қошемет-құрметін білдіре бастады. Ақынды қолдаушылардың көп болғандығы сонша, Ж.Ердешбаевты қолдаушылар жиналыс кездерінде ат төбеліндей  азшылықта қалып, дауыстары шыға алмайтындай болып қалды. Көзге еленбеген, дауысы естілмеген, естіртуге халықтың басым дауысы мүмкіндік бермеген бірінші хатшы мен оның жақтастарының жүндері  жығылып, ашуға булыққан дәрменсіз күй кеше бастады. «Қайтсем де осы жолы депутат болып сайлануға тиіспін» деп уәде берген Ж.Ердешбаев партиялық билікті пайдалануға кірісті.

«Шіркейлі» кеңшарының клубының бастығына М.Шаханов барған кезде, есікті ашпау үшін кетіп қал деген тапсырма берілді. Бірақ, бұл әрекетімен хатшы халықты бұрынғыдан бетер ашуландырып, өзіне қарсыластарды көбейтіп алды. Аудан орталығы Тереңөзек қыстағында  болатын кездесуге Ж.Ердешбаев ерекше дайындалғанын көрсетті. Орталық мәдениет үйінің кең залына тек қана мекеме, ұйым басшылары, аудандық аппарат қызметкерлері ғана кіргізілді, қара халық кіргізілмеді. «Шаханов шыққан кезде, сөйлеген кезінде ешкім қол шапалақтамайтын болсын!» деген қатаң тапсырма беріпті. Бірақ, бұл кездесуде хатшы жоспарлаған сценарийден ауытқып кетіп, сөйлеушілер сөзінен «жаңылып», ақынның жағына кетіп қалушылар табылды. Ешкім ақынға қол шапалақтамайды деп ойлаған хатшы тасырлаған қол шапалақтау қай жақтан шығып жатыр деп залға қарап отырғандардың қолдарын төмен ұстап, жасырып шапалақтағанын көріп, тағы да опық жегенін аңғарды.

Осыдан кейін ақынмен бірге өтетін кездесулерден абырой таба алмасын білген хатшы қасына А.Жалмағанбетовты ғана ертіп, кездесулер өткізетін болды. Тартоғай, Бірінші май, Абай кеңшарлары, совхоз-техникум жұртшылығымен өткен кездесулер Шахановсыз өтті. Бірақ, бұл кезде Мұхтар Шахановтың сайлау жолындағы мерейі мен абыройы күн санап өсіп, қайда барса да, жүздеген халық ақынды алдынан шығып күтіп алатын, бірнеше сағат бойы клубтардан орын алып, күтетін  жағдайлар орнаған еді.

Ақын абыройының асқақтауына 19-21-ші тамыздағы коммунистердің абыройын айрандай төккен янаевшылдардың сәтсіз бүлігі де әсер етті. 29 тамыз күні Қызылорда қаласының орталық демалыс паркінде «Азат» қозғалысы мен «Семей-Невада» ұйымының (жетекшісі А.Молдырайымов) бірлесіп өткізген «Семей полигоны жабылсын!» деген жалпықалалық митингісі өтті. Оған облыс, қала басшыларымен бірге Мұхаң және Мардан Байділдаев қатысты. Митинг соңынан оған қатысушылар қала көшелерімен орталық  алаңға дейін «Аттан, қазақ!», «Семей полигоны жабылсын!» деген ұрандармен жаяу жүріп өтуі де азаттықтарға үлкен қуат пен күш, жігер берді. Дәл осы шамаларда  ақынның әндері мен өлеңдеріне арналған шығармашылық кешінің республикалық теледидардан үш сағат бойы берілуі де ақынның абыройын асқақтатты.

3-ші қыркүйекте «Ленин жолы» газетінде   М.Шаханов айтқан деп алтын сөздер кітабына енуге лайық «Кім қаншама шексіз сүйсе отанын, оның тартар азабы да соншама» деген қанатты тақырыптағы сұхбаты жарияланды.

Әйтсе де, жеңілуім мүмкін емес деп санаған билік сарбазы аудандық газетті, жергілікті депутаттарды, ақсақалдарды пайдалануға кірісті. Президент Назарбаевқа ашық хат жариялады. Аудандық газетте нөмір сайын ақсақалдар атынан «ұлтаралық дүрдаразды қоздырып жүрген» «Азат» қозғалысының «бұзықтары» мен оларды қолдап жүрген Шаханов бастаған топты айыптаған мақалалар жарық көрді. Аудандық кеңестің арнайы сессиясын шақырып депутаттар мен актив атынан Президент Н.Назарбаевқа ашық хат қабылданды.

Сағат Жүсіп, Қызылорда қаласы«Азат» қозғалысының сол кездегі тең төрағаларының бірі

The post Ақынның кеңес заманындағы соңғы айқасы appeared first on Қазақия газеті.

«Бұлары несі?!» деп еріксіз таңданамын. Ол таңданысыма қосарым: алдыңғы жылы және былтыр «Мырзажанның» мерездігі туралы мақалаларым шыққан күні бірнеше оқырман үйіме телефон шалып: — Осында, Алматыда, шіріген бай армяндар бар, солар біздің бір-екі тарихшы ғалымды жарылқап, малғұн Мирзоянды мақтаған мақала жаздырып жүр, сіз соны біліп қойыңыз, — десті. Мен: — «Біліп қоюым» үшін, егер сіз нақты білсеңіз, маған шіріген байдың да, жарылқанған қазақтардың да аты-жөндерін, телефондарын жазып жіберіңіз, — дедім. Олар «ойланайын», «көрейін» деумен тынды.

Иә, Л. Мирзоян 1933 жылдың ақпанында Қазақ өлкелік партия комитетінің бірінші хатшылығына келді. Елді аралап, «Қужақ» — Голощекин шаңырағын шағып кеткен ауыл шаруашылығымыздың жағдайын көрді. Қарт журналшы Мадат Аққозиннің  (ол ақсақал бүгінде бақилық) «Вернуть из забвения» атты кітабынан сол кезге қатысты мына сөйлемдерді келтірейін: «Мирзоян после такого предшественника (Голощекинді айтады, -Ғ. Қ.) явился как спаситель народа. Появилась работа. Отменили карточки на хлеб, его продавали в магазинах за деньги. Начал налаживаться быт людей…».

«Қужақтан» қалған тақырға жіберілген «Мырзажан» ол тақыр-ды келе сала егінге бөктірген жоқ, малға толтырған жоқ. Олай істейтін құлқы да, мүмкіндігі де болған емес. Елдің жағдайын тездетіп, зерттетіп білген Кремль дереу көмектесті: аштық азабын тарта қоймаған республикалардан астық, мал жібертті. Бұл туралы құжаттар бар, бірақ «мырзажаншылдар» оны айтпайды.

Мадат ақсақал мына аталған кітабында Мирзоянның «елге сіңірген еңбегі» неден басталғаны туралы былай деген: «Но на смену массовому голоду пришел массовый арест с расстрелами».

Солай болғаны – баршамызға аян, ақиқат. Ел басшылығында, халық шаруашылығының барлық салаларында жетекші қызмет атқарған азаматтарымыздан кімдер «Мырзажанның» тұсында (1933 — 1938 жылдары) «халық жауы» лақабымен  айдалып, атылып кеткенін білмеймін, ал әдебиет ауылымыздағы бас-аяғы қырық шақты жазушы түгел дерлік қасіретке ұшырады. Он жылға Сібірге  айдалып,  мерзімін өтеп, әйтеуір, отбасына аман-есен оралғандарды атамағанда: Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Әбдірахман Айсарин, Орынбек Беков, Абдолла Асылбеков, Мәжит Дәулетбаев… атып тасталды. Бұл ақын-жазушылар мен журналшыларды жазалау туралы Кремльден нұсқау түскен жоқ, олар мирзояншылдар жасаған, Мирзоян қол қойып, бекіткен тізімге іліктірілді, 1937-жылдың соңында тұтқындалып, 4-6 ай азапталып, 1938 жылы атылды.

«Ел басшылығында» дегенде, мысалы,  Мирзоянның қалауымен Халық ағарту комиссарлығына тағайындалған Темірбек Жүргенев Мирзоянның аузымен «халық жауы» делініп, қазаға ұшыратылғаны қалай? Себебі: Темкең Қазақстанда іс қағаздарын  мемлекеттік тілде – қазақ тілінде жүргізуді талап етіп, өз құзырындағы комиссариатта айтқанын істете бастаған. Қазақтың музыка өнеріне  көп үлес қосқан сазгер Евгений Брусиловский «Дүйім дүлдүлдер» атты естеліктер кітабында Темірбек Жүргенев мәжілісті қазақ тілінде жүргізетінін, сондай бір  бас қосуда Қарағандыдан келген Борис Орлов комиссардың орысша сөйлеуін  қалағанын айтады. «Жүргеневтің қара көзі ұшқындап   кетті», — дейді автор. — Т.Жүргенов:  — Орлов жолдас, сіз қайда отырсыз? Қазақстанға келдіңіз екен, егер мұнда жұмыс істер болсаңыз, республиканың мемлекеттік тілін білуге міндеттісіз! Әлде, сіз қазақ әндерін де орыс   тілінде зерттемексіз  бе?  — деді». Ол оқиға, әрине, Мирзоянға жетті, ал оған ұлттық намысы бар Жүргеновтердің қажеті болмаған. Менің бұлай деу себебім: И. Сталиннің еңбектерінен оқығандарымның ішінен оның  1937 жылы 5-наурызда БК(б)П Орталық комитетінің пленумында айтқан мына сөзі жадымда:

«…Взять, например, товарищей Мирзояна и Вайнова. Первый из них является секретарем краевой партийной организации Казахстана… перетащил с собой в Казахстан из Азербайджана и Урала, где он раньше работал, 30-40 человек «своих»  людей и расставил их на ответственные посты в Казахстане. Есть, стало быть, своя артель у товарища Мирзояна. Разве нельзя было подобрать работников из местных людей?..  Конечно, можно было… Я его  несколько раз предупреждал, не таскай за собой своих приятелей ни из Азербайджана, ни с Урала, а выдвигай людей в Казахстане, не отгораживайся от местных людей в Казахстане, потому что… — что значит таскать с собой целую группу приятелей, дружков из Азербайджана, которые коренным образом не связаны с Казахстаном? Что значит таскать с собой целую группу приятелей с Урала, которые тоже не связаны с Казахстаном? Это значит, что ты получил некоторую независимость от местных организации, и, если хотите, некоторую независимость от ЦК. У него своя группа, у меня своя группа, они мне преданы… Это значит недоверие местным кад-рам…».

Мирзоянның «құйрығы» 30-40 кісі емес, одан екі-үш есе көп болыпты. Республикамыздың партия, совет атқару комитеттерінің,  прокуратура, сот, милиция, қауіпсіздік органдарының бірінші не екінші басшылары, бөлім меңгерушілері оның ертіп келген дос-жолдастары, яғни жемтіктес-
тері  болған.  Сталиннің атап айтқандарынан аты-жөндерін келтірсем, олар: Бадабашьян, Саакасян, Саркисян, Поузбекян, Айрапетян, Ширазян, Асриян, Саумов, Саркисов, Юсупов, Пинхасик, Свердлов, Киселев, Степанов, Кулиев, Камакидзе, Рзаев…

Бұларға бала-шағасынан бұ-рын бастығының амандығын жатып-тұрып тілейтін бетсіз белсенді  қазекемдерді қосыңыз. «Мырзажан!» деп үкілегендер – солар! Қазіргі ресми есеп бойынша, Мирзоян билеп-төстеген тұста бізде «халық жауы» лақабымен  110 мың адам қамалып, оның 25 мыңы атылған да, қалғаны  10 жылға кесіліп, Сібірге айдалыпты. Бұл – Мирзоян мен оның жемтіктестері және «мырзажаншыл» сатқындар жасаған сұмдық!

Қолына биліктің дізгін-шылбыры тигенде төңірегіне рухани құлдарды – жағымпаздарды жинап алатын, олардан өзін үкілеуді талап ететін, көнбегенді сорлататын, мерт қылатын бейдауа «көсемдердің» бірі – Мирзоян
сынға ешқашан төзбепті. Мысалы, Закавказье өлкелік партия комитетін басқарып тұрғанында, 1924 жылы, өзінің қызметтегі қырсыздығын сынаған «Заря Востока» газетінің сол санын тараттырмай, түгел жинатып алыпты да, өртетіп жіберіпті. Ал 1938 жылдың көктемінде өзін сынаған мақаласы үшін «Правда» газетін республикаға тараттырмай қойыпты.

Енді «Мырзажанның» БК(б)П  Орталық комитетінің Саяси бюросына және  И. Сталинге жазған хаттарына қатысты мына екі дерекке тоқталалық:

«Лимиты», запрошенные руководителями региональных парт-организаций и утвержденные ПБ» (Политбюро,- Ғ. Қ.).

Казахстан. Расстрел — 2346. Высылка — 4403».

(Жиыны — 6749  «Халық жауы». Мирзоянның 1937-жылғы шілденің 11-індегі хатынан. «Лимит» сұраушылар арасында «Мырзажан» алтыншы орында тұр, бірінші орында –  Н. Хрущев).

«Таблица эта явилась сос-
тавной частью приказа Н. И. Ежова по НКВД от 30 июля 1937 г. «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов».

Ежов та «Мырзажан» болған! Ол Мирзоянның «лимитін»: атылатын — 2700, жер аударылатын — 4950, яғни жиыны — 7650 кісі етіп бекітіп берген.

Бұл үзінді орыстың белгілі жазушы-тарихшысы Юрий Жуковтың «Иной Сталин. Политические реформы в СССР в 1933-1937 гг.» деген кітабынан алынды.

Кітапта екінші хат туралы былай делінген:

«13 июля первый секретарь ЦК КП(б) Казахстана Л. И. Мирзоян направил в Москву на имя Сталина шифротелеграмму следующего содержания:

«Во время сьезда компартии Казахстана кандидатура председателя Казахского ЦИК тов. Кулумбетова после длительного обсуждения на пленуме сьезда тайным голосованием была провалена. Основным мотивом отвода и провала был факт перехода в 1919 г. тов. Кулумбетова с оружием в руках на сторону врага. За последние два месяца после сьезда ряд арестованных участников контреволюционной рыскуловской и нурмаковской организации показывают на Кулумбетова как на одного из активных участников этой национал-фашистской организации. Возможно, в ближайшие дни следствие покажет необходимость ареста Кулумбетова. Мы считаем совершенно необходимым освободить Кулумбетова от обязанностей председателя ЦИКа и просим ЦК ВКП(б) утвердить наше предложение об освобождении Кулумбетова от обязанностей председателя ЦИКа. Кандидатуру нового председателя ЦИКа внесем на утверждение Политбюро в ближайшие дни».

Спустя два дня ПБ утвердило предложение Мирзояна. У. Кулумбетов был снят, арестован, расстрелян…».

Алматыдан Мирзоян: «мұнда рысқұловшылдар мен нұрмақовшылдар революцияға қарсы топ құрған», «Құлымбетов ұлтшыл-фашистік ұйымның белсенді мүшелерінің бірі» деп дабыл қағып жатса, оған Кремль, Сталин неге сенбесін.

«Айта-айта Алтайды, Жамал апай қартайды» дегендей, Мирзоянның жауыздығы туралы жазудан шаршай бастадым. Жамал апайға айтылған наздың негізі әзіл болса, менің жазғандарым – біріншіден, қазақты қырғынға ұшыратқан зымиянның істегендерін жұртшылыққа мұрағатжайлық құжат тілімен мүмкіндігімше баяндап беру және екіншіден, біздің басшы шенеуніктердің: «Мирзоян шынында не істеді екен? Ол туралы әртүрлі пікір айтыла бастады, солардың қайсысы оң, қайсысы теріс, соған көз жеткізіп, ортақ әділ шешім жасайықшы!» деуді керек етпей отырған намыссыз, немкетті сиықтарын көрсету.

 (Басы. Жалғасы бар)

Ғаббас  Қабышұлы

The post «Мырзажан» деп мыңқылдай берейік пе? appeared first on Қазақия газеті.

Жыл сайын «Тамыз бүлігі» күндері билік басылымдары жақ ашпайды, үндемейді. Не себеп?  Не сыр бар? Біле білсе, тәуелсіздіктің туының желбіреуін жақындатқан осы оқиға емес пе?  Қазіргі билікте отырғандар мен байлыққа ие болғандардың, басқарушылардың бүгінгі жарқын күнге жетуін жақындатқан «Тамыз бүлігі» емес пе?

Сол күндері  Президент Назарбаев қандай күй кешті?  Оның жанында кімдер болды, оны кімдер қолдады?  Компартияның сенімді өкілдері  -  19 облыс пен Алматы қаласының бірінші хатшылары бүлік кезінде өздерін қалай көрсетті? Назарбаевпен бірге болды ма, әлде Мәскеуден нұсқау алып отырды ма?  Әлі күнге дейін бұл жөнінде Назарбаев еш жерде ашып айтқан емес.  Бұл сұрақтардың жауабы үлкен құпия емес. Оның айтылмау себебі  -   бұл құпияларды ашу бүгінгі биліктегілер үшін тиімді емес, бүлікті қолдағандар көп ұзамай Қазақстанның тәуелсіздігі үшін «күрескендер» болып өзгеріп шыға келді. Қазір олар «елге еңбегі сіңген ардагерлер», «мемлекет қайраткерлері».

Біздің білетініміз  -  облыстың бірінші хатшылары түгелдей «Бүлік комитетін» қолдады, қолдап Мәскеуге жеделхаттар жіберді. Назарбаевқа келетін болсақ, «әліптің артын бағып», қай жағы жеңеді, сол жағына ауатын бағытты ұстады. Кравчук, Ақаев сияқты бірінші күннен бүлікке қарсы екенін білдіре алмады.

Ал Қазақстанның коммунистері ше? Олар  өз жетекшісі Назарбаевтың қасынан табыла алды ма? Биліктің өзі туғызған «Единство», «Лад» сияқтылары ше? Ешқайсысы Назарбаевқа қолдау көрсете алмады, теріс айналып кетті деуге болады.  Қолдау көрсеткен  билік әлі күнге дейін өзінің дұшпаны санайтын «Азат» қозғалысының  мүшелері ғана болды. Бұл жөнінде Батырхан Дәрімбет өзінің «Азат» қозғалысы» кітабында былай дейді:

«… Біз Мәскеуде басталған бүлікті сол күні таңертең шетел радиоларынан білдік. «Азаттың» Үйлестіру Кеңесі шұғыл түрде сағат 11-00-ге шақырылды. Осы шағын кеңесте М. Есенәлиевке Президентпен кездесіп, болып жатқан уақиғалар туралы ақылдасу тапсырылды. Егер қажет болса, «Азат» мүшелері Президентті қорғауға дайын екенін білдіріңіз дедік. Михаил Иванович сол күні түстен кейін Президентпен кездесіп, біздің сәлемімізді жеткізді. Алматы қалалық, басқа облыстық бөлімшелерге шұғыл хабар берілді. Егемендікті қорғау үшін «Азат» мүшелері барлық жерде сақадай-сай тұруға тиіс болды.

«Азат» газетінің редакциясы бұл кезде газеттің шұғыл нөмірін шығарып жатқан болатынбыз. Мәскеуде, Ресейдің басқа да жерлерінде болып жатқан оқиғаларды біз «Азаттық» радиосынан тікелей тыңдап отырдық. 19-20 тамыз күндері газетті дайындап, бастырып, жарыққа шығардық. «Бүлікшілер» деген айдармен шыққан бұл газет 20-тамыз күні кешкі сағат 8-де түгелдей дайын болды. 21 күні таңертең саудаға түсті. Орынбасарым Жұмаш Кенебай екеуміз бір тәулік бойы баспаханадан шыққан жоқпыз..

.. Осы бүлік алдында 14 тамыздан бастап бір топ «Азат» мүшесі (Жасарал Қуанышәлі, Орал Сәулебай, Қазыбек Омаров, Серік Есімбеков) дайындалып жатқан Одақтық шартқа Қазақстанның қол қоймауын талап етіп аштық жариялады…»

20 тамыз күні «Азаттың» Үйлестіру Кеңесі «Азат» қозғалысының елімізде төтенше жағдайдың енгізілуіне байланыс-
ты мәлімдеме жариялап, онда «..ат төбеліндей шағын ғана топ шын мәнінде әскери төңкеріс жасады»,  «…«Азат» қозғалысы Қазақстан заңдарына сүйене отырып жұмыс істейтінін, ел басына төтеннен төніп отырған ауыр жағдайда барша прогресшіл  күштердің республика Президенті ұстанған  бағытты қолдайтынын атап көрсетеді» деп мәлімдеді.

«Бірақ осы екі күнде кімнің кім екені белгілі болды» деп жазды Б. Дәрімбет жоғарыда аталған кітабында.  «Президент бірінші күні бүлікшілерді қолдағандай болды, екінші күні аздап олардан бой тартқандай кейіп танытса, үшінші күні ғана бүлікшілерден бойын аулақ салды. Республикалық газеттер бүлікшілердің жарлықтарын басып, қазақ телевизиясы олардың өзін сөйлетіп таза масқара болды» (26-27 бет). «Оңтүстік Қазақстан облысының 1 хатшысы С. Терещенко М. Горбачевтің портретін далаға лақтырды, В. Храпунов ТЖМК-і қолдап сөз сөйледі».

Қызылорда облыстық «Азат» қозғалысының мүшелері 20 тамыз күні облыс халқына мынадай қазақ-орыс тілдерінде үнпарақтар таратты:

ҚЫЗЫЛОРДАЛЫҚТАР  МЕН  БАРЛЫҚ  ОБЛЫС  ХАЛҚЫНА:

«Азат»  азаматтық қозғалысының облыстық бөлімшесі, еліміз үшін осы бір тағдырлы кезеңде азаматтарды заңды сайланған халық өкіметі институттарын қолдап, Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың төңірегіне топтасуға, республиканың Конституциясы мен мемлекеттің егемендігі туралы Декларациясына адалдық жасауға шақырады.

Еліміздің көптеген аймақтарында жаңа орталық өкіметке азаматтық бағынбаушылық басталып кетті. Біз оларды қолдаймыз, себебі заңды түрде сайланған ССРО Президенті өз қызметін орындауға қайтып келуі тиіс. Қандай да бір болмасын, кімнен болмасын Конституцияға қарсы қимылдар демократияның іргетасын шайқалтуға, адамның жеке құқына нұқсан келтіруге, болжауға  болмайтын жағдайларға әкеліп соқтыруы мүмкін. Дәл қазіргі сәтте, диктатура мен реакцияның шабуыл қатері, демократиялық процестердің тұқыртылып, ұлттық сана-сезімнің жаңа балауса жапырақтары тұншықтырылу қаупі басталды. Сондықтан да, біз шұғыл түрде ССРО халық депутаттарының кезектен тыс съезін, Қазақстан парламентінің төтенше сессиясын шақырып 19 тамызда болған оқиғаға әділ баға берілуін талап етеміз.

ДИКТАТУРАҒА   -    ЖОЛ  ЖОҚ!

ЗАҢДЫ  САЙЛАНҒАН   ҮКІМЕТТІ  ҚОЛДАЙМЫЗ!

Қызылорда облыстық «Азат»  қозғалысы.

ОБРАЩЕНИЕ:

ко всем кзылординцам  и жителям  области

Кзыл-Ординское областное отделение ГДК  «Азат» в этот переломный для страны момент призывает сограждан поддержать законно избранные институты народовластия, сплотиться вокруг президента Казахстана Н.А.Назарбаева, сохранять верность Конституции Республики и Декларации о государственном суверенитете Казахской ССР.

В ряде регионов страны начались акты гражданского неповиновения новой центральной влас-
ти. Мы выражаем поддержку их участникам. Законно избранный Президент СССР должен вернуться к исполнению своих обязанностей. Всякие антиконституционные действия, от кого бы они не исходили, ведут к подрыву демократии, ущемлению прав личности, чреваты непредсказуемыми последствиями.

В эти минуты, когда нависла угроза наступления диктатуры и реакции, свертывания демократических процессов, заглушения ростков национального самосоз-
нания, мы требуем незамедлительного созыва внеочередного Съезда народных депутатов СССР, чрезвычайной сессии парламента Казахстана, с тем, чтобы они дали правовую оценку событий 19 августа.

НЕТ  -  диктатуре!

ДА  -  законно избранной влас-ти!

Кзыл-Ординское областное отделение ГДК  «Азат».

Бұл үнпарақтарды  және «Азаттың» 9 папкадан тұратын іс-қағаздарын  1995 жылы облыстық мұрағат мекемесі мен мұражайына тапсырдым. «Тамыз бүлігінің» сабақтарын ұмытқандар, оны ұмыттырғысы келетіндер елді басқарып отыр. Қасындағы көрші елдерде бүлік ұйымдастырғыш мемлекет қайтадан сол әдетіне  бастады. Соны біліп отырсақ та, сол көршімен одақ болып отырмыз.

С.  Жүсіп

The post «Тамыз бүлігінің» сабағын кім ұмытты? appeared first on Қазақия газеті.

Тарих сахнасында қазаққа қатысты оқиғалардың бәрiн ұмытпауға тырысып келемiз. Осынау ұлан-ғайыр далада кiндiк қаны тамып, табанының iзi қалған жандарды түгендеп жатырмыз. Iлкiде қағынан жерiген жетесiз болмаса, қазақ топырағында дүниеге келгеннің бiрде-бiреуi туған жерiн ғайбаттамапты. Бозшулан қазақ даласында қазақ қызының құрсағында дүниеге келген генерал Корниловтың даңқы бүкiл әлемдi дүрiлдеттi емес пе? Оның атағын бiз шығармасақ та, кезiнде Корниловтың ықпалымен аты жер жарған генералдар – Дутов, Юденич, Врангель, Денинкиндер шығарды. Осылардың көбiсiнiң қазақ топырағында iзi қалды. Бiз бiлмегендi олар бiлiп кеттi, бiрақ, оны мойындаған жоқ. Сондықтан бар ынта-жiгерiмiзбен сол жiберiлген олқылықтардың орнын толтыруымыз керек.

Әр халықтың, әр қоғамның төл мәдениетiне ұмтылатын және сонымен тәрбиеленетiн құқық жүйесi бар, ол өркениеттiң өзегi болып табылады. Сонымен қатар, отбасы мен денсаулық, қайырымдылық пен қамқорлық, жақсылық пен iзгiлiк те үлкен құндылықтарға жатады. Демек, Жер-Ана жаралғаннан бергi шежiре – кешегi, бүгiнгi, ертеңгi ұрпақтың түп-тұқиянын түгендеу. Сол iспеттi, ықылым дәуiрлерден берi сан түрлi қоғамдық құрылымнан өтiп, генетикалық-демографиялық сұрыптау мен географиялық-аумақтық ауысуды басынан кешiрiп, бүгiнгi күнге кемелдене жеткен, сөйтiп, әлемдiк қауымдастықтың бiр ұстынын көтерген туған елiмiздiң жылнамасы да адамзаттық ортақ тарихына айналуы тиiс.

Түркi халқы – ежелден сауатты халық. Ол өр рухымен Ғұн, Көктүрiк, Жошы-қыпшақ империясының  туын көтердi. Бүгiнгi қазақтар – осындай үш үлкен империя құрған ұлттың ұрпағы. Оны бiздiң ұрпақ жан-тәнiмен сезiнiп, аса үлкен мақтанышпен өсуi керек. Кеңес үкiметi дәуiрiнде ежелгi тарихымызды орыстар жазып берiп, сонымен тәрбиеледi. Олар Көктүрiктiң батыс белдеуiн Алтай тауымен шектеп, одан әрiсi қазақ тарихына қатыссыз деп түсiндiрдi. Едiлден еркiн өтiп, Темiрқақпаға (Дербент) маңдайын тiрегенiн де айтпады. Едiл патшаның ат үстiнде Римнiң қақпасын қамшының ұшымен ұрғанын, Тоқтамыс ханның жаураған сәтте Кремльдiң ағаш қабырғаларын отқа жағып жылынғанын, аталарымыздың орыс әскерiмен қанаттасып, Наполеонды Парижге дейiн қуып барып, Сена өзенiне атын суарғанын да жасырып қалды. Бұл бiздiң ата-бабамыздың балбал тасқа қашап тұрып, мәңгiлiк ойып жазып кеткен ерлiктерi. Осынау ұлан-ғайыр аумақта ата-бабаларымыздың табанының iзi мен ат-арбасының сiлемi қалды. Аунаған жерде шақшасы мен тебен инесi жоғалды. Олар алтын «ине» едi. Қап түбiнде жатқан бiздiң түбiнде тесiп шығары анық. Ресей саясаты қанша жасырғанымен, тарихтың ақтаңдақ беттерi қазiр ашылу үстiнде.

Жақында мәскеулiк жазушы В.И.Смолярчуктiң «Адвокат Плевако» (Челябинск, 1989ж.) деген кiтабын оқып шығып, бiз бiлмейтiн көп нәрсеге көзiмiз жеттi. Тарихи таным көкжиегiнде қызық деректер айтылыпты. Ол жәй жиен емес! Ресей мемлекеттiгiнде iрi тұлға Плеваконың алған орны туралы ұзақ уақыт айтылмай келдi. Ендi аз-кем сол туралы айта кетелiк.

Ресейдiң атақты адвокаты Федор Никифорович Плевако 1842 жылы 13-сәуiрде Орынбор губерниясының Троицк қаласында дүниеге келген. Оның әкесi төрт баласы болса да, заңды некеге тұрмаған көрiнедi.

Ресейде атақты адвокат туралы бiрнеше кiтап жарық көрiптi. Онда Плеваконың анасының ұлты қазақ қызы болғаны анық жазылады. В.И.Смолярчуктың жоғарыдағы кiтабында Плеваконың анасының қартайған шағындағы естелiгi келтiрiледi. Онда: «Бiз Троицкiден онша алыс емес далалықта киiз үйде тұрдық. Киiз үй сән-салтанатқа бөленген, iшi толған кiлем болатын. Мен, басқа да үлкендер сияқты, асты-үстiмiз бiрдей жылы жүн көрпенiң астында жататынмын. Қабырғада қылыш, қару және қымбат киiмдер iлулi тұратын. Әлi есiмде, менiң үстiме киген киiмдерiм үлде мен бүлдеге бөленген әдемi болатын және ол түрлi тиындармен әспеттелiнген едi», – делiнiптi. Автордың жоғарыда келтiрiлген мысалдарын келесi бiр жергiлiктi зерттеушiлер – Троицкий мен Темник те жоққа шығармайды. Плеваконың анасының ауқатты қазақ байының қызы болғанын, үйiнде бiрнеше жалшы-күтушiлер ұстағанын жазады. Оқиға қалай болған?

ХIХ ғасырдың 20-жылдары Плеваконың анасының ауылына белгiсiз қарулы атты кiсiлер түн iшiнде шабуыл жасап, ауылды тонайды. Түнгi аласапырандағы қашу кезiнде 5–6 жастағы жас қыз жолай арбадан түсiп қалып, қамыс iшiне жасырынады. Екi түн жүрiп отырып, ол ауылдан шығып кетiп, бiр көлге тап болады. Осы жерде жасырынып жылап жүрген кезiнде оны жағалауда кiр жуып жүрген Троицк қаласының кеден басшысының күтушiсi тауып алып, қолынан жетектеп үйiне алып келедi. Есiн бiле қоймайтын қызды үй иелерi шоқындырып, оған Екатерина Степановна деген ат бередi. Жас қыздың шыққан тегi, әлеуметтiк ортасы, ата-анасы туралы ешбiр мәлiмет болмайды. ХIХ ғасырда осы жерлердi зерттеген Радловтың еңбектерiнде ғана ол туралы мәлiметтер берiледi. «Бұл жерлерде негiзiнен қыпшақтар тұрады. Олар Торғай өзенiнiң солтүстiк-батысында Обаған, Тобыл, Ой бөлiгiнен Троицк қаласына дейiнгi далалықты жайлаған. Олар: «Торыайғыр, Тұйықша, Қытабақ, Бұлтан, Күнделен, Тана бұға, Ұзын, Кек бұрын, Қарабалық аталықтарынан тұрады. Троицкiге ең жақыны – Қарабалық ауданы» дейдi. Қыздың азан шақырып қойған аты – Қауқа болыпты (мүмкiн Қалқа болар.авт.). Сондықтан оны өзгелер Катя деп атап кетедi. Себебi Қауқа орыс тiлiнде бiр ауыз сөз бiлмейтiн.

Уақыт өте келе Қауқа орыс тiлiн де меңгерiп алады. Үй шаруасына көмектесiп жүрiп, қожайынға келген кiсiлердiң көзiне түсе бастайды. Өсе келе оған құжат толтырғанда аты-жөнiн Екатерина Степановна деп жазып бередi. Екатерина 17 жасқа келгенде бойшаң бойжеткен болып өседi. Бiрде кеден басқарушысының үйiне келген Василий Плевако Катяны көзi шалып қалып, үй жұмысына пайдалану үшiн қожайыннан сұрайды. Ол кезде үй шаруасындағы адамды сұраған адамға мүлiкше беру дәстүрi болатын. Осылайша, Катя Плеваколар отбасының күтушiсiне айналды. Оның мұнтаздай тазалығы мен шыншыл, адалдығына басы айналған Плевако күндердiң күнiнде сөз салып, жар құшағына тартады. Троицк тұрғындары Плеваконың бұл қылығын өзара әңгiме қылып, Катяны мазақ етедi. Оны көшеде жүргiзбей, түрлi сөздермен намысына тиедi. Әсiресе, балаларға обал болады. Катяның басынан бұл ғайбат  үш бала туғанша кетпейдi. 1842 жылы Катя мұндай қорлық көргенше өз өмiрiне де, жаңа туған нәрестесiне де соңғы нүкте қоймақшы болып, баласын құшағына алған бойы Ой өзенiне түсiп өлмекшi де болады. Ерте көктемнiң салқын суына тоңазыған баланың ащы даусынан есiн жиған ана баланы жағалауға шығарып, өзi өзенге қойып кетедi. Бұл дауыс болашақтағы атақты адвокаттың тұңғыш қорғаныстағы даусы едi. Бала сөйтiп бiр өлiмнен аман қалады. Шоқындырылып, оған Федор деген ат берiледi. Никифорович деп кiндiк әкесiнiң атын алады. Плевако деген фамилиямен Ресей тарихына енедi. Оның өз әкесi Василий Иванович Катямен заңды некеде болмағандықтан заңды түрде әке атана алмайды. Бiрақ, балаларына өмiрiнiң соңына дейiн қарайласып тұрады. 1851 жылы Василий Иванович мемлекеттiк қызметтен отставкаға шығып, Мәскеуге көшедi. Осында балаларын оқытады.

Плевако Ресейдiң қоғамдық өмiрiне ерте араласады. Ол сол тұстағы прогрессивтi өзгерiстi қалайтын ақын-жазушылармен де жақсы араласады. Ақыл-ой қайраткерлерiнiң сол кездегi ең жақын досы Санкт-Петербор қаласының прокуроры, сот төрағасы әрi жазушы Александр Федорович Кони болатын. Олардың құқық саласындағы қорғаушылары да Плевако екеуi болды.

Плевако құқық саласында жүргiзiлген көптеген реформалардың бастауында тұрды. Оның қорғаушылық қасиетi мен шешендiк сөз бастауы кез-келген аудиторияны ұйытып алатын. Оның лекциялары мен кездесулерiне Ресейдiң зиялылары көп баратын болған.

«Заң өз күшiнен айрылған жерде жауыздық басталады» деген белгiлi құқықтанушы Питтiң сөзiнен тағылым алған Плевако өмiр бойы өз мамандығына адалдық танытып өтедi. Өмiрден үйренгенi мен бiлiмiн қатар ұштастырады. Кейде жазатайым жазаға қатаң үкiм шығарып жатамыз. Осындайда өзгенiң тәжiрибесiне де назар аударсақ, сауапты iсiмiз оңынан болар едi.

Орыстың әйгiлi заңгерi, адвокат Плевако мамандығына сай түрлi жауапты қызметтер атқарды. Мемлекеттiк Думада депутат та болды. Кезiнде оның сөз бастар шешендiгiне, адвокат ретiнде әдiлеттiлiгiне өз замандастары таң қалатын болған. Өз өмiрiнде кедей-кепшiктерге, қорғансыз жандарға қолынан келгенiнше көмектескенi Ресейдiң сот тарихында өзiндiк iз қалдырды. Мұқтаждықтан асханадан нан ұрлағаны үшiн бес жылға бас бостандығынан айырылған кейуананың жағдайын халықтан естiген Плевако сотта оны қорғауға барады. Қарсы жақтың айыптауын асықпай тыңдаған соң: «Мырзалар, – дейдi Плевако, – Ұлы Ресейдiң кешiрiмiнде шек жоқ. Жақында аяқталған орыс-жапон соғысында генерал Куропаткиннiң жалтақтығынан Манчжурияның Ляодунб қаласының түбiнде ондаған мың орыс сарбазы мерт болды. Ал, оны Ресей халқы да, данагөй патша да кешiрдi. Құдайға шүкiр, орыстың қатындары аман тұрғанда әлi талай баланы дүниеге әкелер. Тағы бiр министрiмiз қазынаға қол сұққанын естiдiк. Оны да кешiрдiк. Ал, бiз неге бағып-қағары жоқ жетiм кемпiрдi жан сақтау үшiн iстеген кiшкене ұрлығына бола бес жыл жазаға кеспекпiз? Бiздiң бұл iсiмiз Ұлы Ресейге жараса ма?».

Қорғаушының бұл сөзiне илiккен сот кейуананы жазадан босатып жiберiптi. Осы оқиғадан соң, сол бейбақ кейуананы Плевако өз қамқорлығына алып, жер қойнауына берген деседi. Бұдан ненi көремiз? Адамға деген жанашырлық пен мейiрiмдiлiктi, адамның тағдырына құрметпен қарауды көремiз. Әрине, бұл мейiрiмдiлiк оған ананың сүтiмен барған тәрбиенiң жемiсiне саяды. Ал, ол қазақ анасының бойынан жұғысты болған қасиет едi.

Ермек  ЖҰМАХМЕТҰЛЫ

The post Жиеннiң көз жасы appeared first on Қазақия газеті.

Тарихшыларға —  тәуір тақырып…

Байсалды көзқарасының өзінде өткір ұшқыны бар өжет қыз әкесі мен ағасына тартып туған. Ел көзіне тал түсте қойға шапқан бір көкжалды үзеңгімен соғып алған сәтінде түскен (сондағы жасы он екі мен он үштің арасы екен). Жедел тараған бұл хабарды Арғын, Қыпшақ, Найман елдері естіп, қайран қалысады. Батыр әрі балуан әкесі — Тоқтауыл қызының ерлігіне масаттанып отырғанда, анасы – қалмақ қызы Мөлдір Гауһарға: «Мұның не? Қасқыр талап өлтірсе қайтер едің?..»,- деп ұрысады.

***

Бірде күзге салым уақытта Тоқтауыл ауылында ас беріліп, үлкен жиын болады. Балуан, мерген, найзагерлердің өзара бақталасы қызып, бірі жеңіп, бірі жеңіліп жатады. Әйтсе де, еш мерген жамбыны атып түсіре алмай қояды. Тойдың негізгі қызығы садақшылар жерге қарап, жұрт алдында ұятқа қалып тұрған осы тұста басталған. Өңкей жігіттерден кейін кезек алған жас Гауһардың мергендігі ел арасындағы гу-гу гәпке айналады. Содан соң жұрт оны «тойдың сәні» десіп жүреді.

***

Сонымен қатар, Гауһар домбыра шертіп, ән шырқаудан да алдына жан сала қоймайды екен. Көркіне ақылы сай, сөзге де шешен болған көрінеді. Ел аузындағы «Жорықта жарты малта арман», «Дос арттан, жауың алдан келсін», «Атадан ұл болып тума, ер болып ту» деген сөздер осы Гауһардан қалған көрінеді.

Ерлі-зайыпты қос батырдың тұла бойы тұңғышы – Назым қыз да батырлығымен көзге түскен деген сөз бар. Неге екені белгісіз, әкесі бастаған қалың қол сапында жүрген оның ерлік істері әлі де еш жерде айтылмаған. Ақын Бақи Әбдіқадыровтың жалғыз-ақ «Гауһар батыр» дастанынан да Назым туралы дәйекті сөз кездеспейді. Осылайша, дайын дерекке ден қойып үйренген отандық оқымыстыларға қазақтың екі бірдей батыр қызы туралы шындық шетін қылтитып тұр. Тек зерттей білсе болғаны…

Киелі Торғай даласының қойнауы көне ескерткіштер мен шежірелерге толы. Өңірдегі Амангелді, Жангелдин, Қамысты аудандары, Торғай кенті, Құмкешу, Үрпек, Екідің ауылдары зерттеу жұмыстарының басты нысанына айналуы тиіс еді. Өкінішке қарай, тарихи байлығымызды қайта жаңғыртып, оның жаңа қырларын ашу ұзақ жылдар бойы тоқырауға ұшырап, сайын даладағы осынау көненің көздері назардан тыс қалып қойды.

Елеусіздеу «Екі Дің»

Жер-су аттарының пайда болу себептеріне баса мән беріп, әр атаудың астарына үңілсең, оның көбі төгіле жөнелетін шежіреге бай. Мәселен, бір шеті кезінде қазақ елінің түп кіндігі саналған Ұлытауға барып жалғасқан Сарыторғай ауылы – Торғай даласындағы тарихи оқиғалардың алтын бесігі. Кеудесі шежіреге толы жергілікті қарт Көшекбай Оспанұлының айтуынша, әйгілі «Жібек жолының» қазақ даласындағы бір тармағы сол жермен өткен көрінеді. Ондағы ХІІ ғасырдан қалған «Екі Дің» кешеніне жергілікті мұражай қызметкерлерінің қызығушылығы енді артып отыр. Бастапқыда бұл кешен белгілі археолог, академик  Әлкей Марғұлан бастаған ғылыми экспедиция тарапынан 1959 жылы жоғары бағаланған болатын.

Кейін ауыл атына айналған, киіз үй іспетті сол «Екі Дің» – биік дөңнің үстіне қызыл тастан өрілген әскери мақсаттағы қарауыл төбелер. Диаметрі – 6 метр, ал биіктігі – 3,80 метр. Әлкей Марғұлан олардың ықылым заманнан бері келе жатқанын былайша баяндайды: «Бұл қасиетті «Діңдер» Ақсақ Темірдің Тоқтамыс ханға жорығы кездерінде жау келер жақтағы жойқын даланы бір шолып өту үшін қажет болған. Кейіннен Абылай ханға, хан Кенеге де, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінің дарабоздары Әбдіғапар ханның, Амангелді, Кейкі батырлардың шолғыншы сарбаздарына да игі қызмет еткен».

Зерттелмеген зират

Сонымен қатар, Торғай жұртшылығын таң қалдырған тағы бір нысан – Мақат қабірі. Кесене жанында оның XX ғасырдың басында салынғандығы жазылған тақтайша бар. Бірақ, кей деректерде бұл сәулет құрылысының XVIII ғасырға тән екендігі расталған. Кесененің сәулеті бойынша басқа қабірлерден ешқандай айырмашылығы болмағанымен, ішіне мәйітті жерлеу тәсілі ерекше. Тек Мақат руы ұрпақтарының ғана сүйегіне тиесілі. Мәйіт келесі адам қойылғанша «сахана» деп аталатын арнайы тақтайшаның үстінде сақталады. Реті келгенде қасындағы ұраға түсіріледі. Әзірге осы кесенені салдырушының неліктен Ислам дінінде қабылданғандай жер асты емес, бір ру буындарын жерлеудің осы тәсілін таңдағаны түсініксіз. Енді бір қызығы, дала тастарынан мәнерлеп жасалған осы ұра ішіндегі Мақат ұрпақтарының сүйектері қалыпты жағдайда сақталуда. Кесененің жер асты бөлігінің желдеткіш жүйесі де жіті ойластырылып салынған.

КЕЙКІНІҢ КЕСЕНЕСІ  ҚАҢЫРАП ТҰР

Кеңестік қанжығада кеткен кегі емес, басы қайтса игі

Заманында Патшалық Ресей саясатымен де, кеңестік большевиктікпен де сыйыспаған ержүрек азаматтың бірі – Кейкі батыр. Оның әдебиеттегі бейнесі Ғабит Мүсіреповтің «Амангелді» пьесасында Кете батыр болып бейнеленген. Ал, Мақан Жұмағұловтың «Қыран қазасы қияда» кітабында жұмбақталып айтылды. Қарасөзде жасалған көркем бейнесі – Ақан Нұрмановтың «Құланның ажалы» атты романы еді. Алайда, Кеңес заманында шыққан онда да аты анық айтылмаған.

Есімін ауызға алып, өмір тарихын насихаттауға Кеңес Одағы кезінде тыйым салынғанымен, халық арасында оның ерліктері жайында аңыз-әңгіме көп. Негізінен Кейкі – Нұрмағамбет Көкембайұлының бейнесі өз атымен анық айтылып, қанық бояу дерегімен түгелденіп шыққан шығарма – Серік Тұрғынбекұлының 2001 жылы жарық көрген «Кейкі батыр» тарихи дастаны. Одан өзге деректер әлі де «сараң сөйлеп» тұр.

Қазақтың қатпары қалың тарихы Кеңестік уақытта үлкен редакциялауға ұшырап, Кейкі де Кенесары сияқты «жауыз», «бұзақы», «банды» атанған еді. Басынан бастасақ, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне алғашқы күндерінен белсене араласып, көтерілісшілердің негізгі қарулы күші – мергендер жасағын басқарған Кейкі батыр Торғай дуанын қоршау кезінде және патшаның жазалаушы отрядтарына қарсы соңғы ұрыс – Доғал шайқасында ерлік көрсетіп, Алашқа даңқы сол сәтте жайылды.

Сол бір қым-қуыт, аумалы-төкпелі заманда қазақ ауылдарын ақтар келіп бір шапса, артынша қызылдар қырып кетіп жатты. Кейкінің ауылы да қырқысқан екі жақтың осындай қиянатын көп көрді. Ақтар ауылдың кәрі-жасын «Бізге қарсы бас көтерген Кейкіні тауып беріңдер!» деп бір сабаса, қызылдар жағы «Халық жауы Кейкі қайда?» деп екінші соққыны жасап кете беретін болған. Көнекөз қариялар ақтардан гөрі қызылдардың қырғыны жаман болғанын айтып отыратын. Себебі, ақтар тек малды ғана алса, қызылдардың мақсаты – жерді малдан да, жаннан да тазарту еді. Олар бір ауылды түгелімен жермен-жексен етіп кететін көрінеді. Сондықтан, Кейкі батыр қызыл, ақ деп бөле-жармай, қазаққа нәубет әкелген жауға қарсы күресіп өтті. Туған өлкесі Торғай даласын жетік білетін жазушы Сабыржан Шүкірұлы ол туралы былай деп жазды: «Атыс өнеріне әбден жаттыққан аңшы Кейкі «қолмерген» атанған. Көздемей, оңы-солы, алды-арты демей, атүсті айқаста «желкесімен де көріп», жауынан бұрын қимылдап үлгереді екен. Қызыл комиссар Әліби Жангелдиннің ықпалымен большевиктер жағына шыққан бас сардар Амангелдіге ермей, «Ақ орысың не, қызыл орысың не, сары орыстың – бәрі орыс»,- деп азаттық деген жолдан таймай, партизандыққа, Кеңеске қарсылық жасаушы топтарға қосылып жүріп, соңында жеке қалған».

Иә, содан кейін ақыры соңына түскен Кеңес жазалаушылары 1923 жылы Кейкіні қапыда атып, басын кесіп алып, айы-күні толып отырған әйелінің ішін жарып өлтірді. Бұл туралы ақын Серік Тұрғынбекұлы: «Деректер жинау мақсатында Орынбордағы тарихи мұрағаттарды төрт рет барып ақтарып, сонда Кейкінің ашылмаған қырлары, өмірінің айтылмаған тұстары жайында тың деректерді тауып қайттым. Атап айтқанда, олар – оның қалай ұсталғаны, кім өлтіргені, басын кесіп алып, «халық қорқып, үріксін» деп Торғайдың орталық алаңына бір апта іліп қойғаны, кейін сол кездегі астанамыз Орынборға апарылып, сосын Санкт-Петерборға жөнелтілгені, т.б. мәліметтер. Алдағы уақытта бұл деректер жаңа кітабыма енетін болады»,- деп отыр.

Деректі нақтылай кетсек, мергеннің бас сүйегін алдымен Орынборға, ал 1926 жылы республика астанасы Қызылордаға көшуіне байланысты, Санкт-Петерборға алып кеткен. Бір кездері Эрмитажға да қойылған бас сүйек бүгінде Санкт-Петербордағы Антропология және этнография мұражайының кунсткамерасында сақтаулы. Оны қазақ ғалым-жазушылары Тұрсын Жұртбай мен Думан Рамазан өз көздерімен көріп қайтты. Хан Кененің басын іздеп жүріп Кейкінікін тапқан Думан Рамазан: «Атамыздың бас сүйегiнiң нөмiрi – 3383 екен…» деп жазады «Жоралғылы жорық» атты кітабында.

Ең бастысы, Кейкі батыр жанына еріп жүріп, өзін «мұсылман дініндемін» деп сеніміне кіріп алған татардың сатқындығынан ұсталған еді. Сол ұсталатын күні кеш қарайғанша кезекті жазалаушылар жасағымен соғысып, қараңғы түсе атыс саябырсиды. Сонда жанындағы сатқын жазалаушыларға орысшалап Кейкінің оғы таусылғанын айқайлап айтады. Батыр орыс тілін білмейтін. Осылайша «досына» деген адалдығының кесірі өзіне тиді…

P.S. 2007 жылы салынған батырдың кесенесіне бас сүйегі жеткізіліп, ақ жуып, арулап қоюды бүгінде бар қазақ зор төзімділікпен күтіп отыр. Ол кесене Торғай өңіріндегі Амангелді ауданының Жалаулы деген жерінде орналасқан.

Айтылмаған үш анық:

Біріншіден, Кейкі батырдың діни сенімінің күштілігі — қанша қуғын-сүргін көрсе де өле-өлгенше бес уақыт намазын, оразасын қаза қылмай, Құран оқып, салауат айтып жүретіндігімен түсіндіріледі.

Екіншіден, атыс-шабыс кезінде үнемі қасында жүрген әйелі де мықты мерген болған. Қазір Қыпшақ тайпасы ішіндегі Құлан руы қоныстанған Торғайдың шағын ауылында екеуінің де туыс-туғандары бар.

Үшіншіден, батырды орыстар Родник елді мекенінде, менің шешемнің туған нағашысы – Сүтемгеннің Жәкенінің үйінде жасырынып жатқан жерінен тұтқындайды. Шешемнің айтуынша, атыс кезінде жаудың бір оғы Жәкеннің жалғыз қарындасының санына тиген екен.

Еркеғали БЕЙСЕНОВ

Астана.

The post Көнені көңіл іздейді appeared first on Қазақия газеті.

Бірде іште «бунт» болды. Орыс тілді қатындар редакторға мені айлықты артық алады депті. Сонда редакторым тұрып: «Сен жетеуіңнің жазғаныңды бір өзі жазып отырған жоқ па? Және редакцияға келіп жатқан хаттардың дені қазақ тілінде» — деді. Ырза болдым, мың болғырға.

Үнемі жымиып жүретін сол бас-тығым аяқ-асты жүректен кетті. Абдырап қалдық. Оның адамгершілігін, азаматтығын айтып жеткізе алмаймын.

Бір республикалық газеттің меншікті тілшісі болып жүрген Қызылорда қаласына белгілі қайраткер, ертеректе қала басшылығы қызметін атқарған кісінің қызы бар-тұғын. Марқұмның қазасында сол көп жылады. Көрінгенмен құшақтасып тұрып аңырасын. Қимаған шығар дедім. Бірақ, оның қазаққа жаны ашымайтын, нәсілсіз біреу екенін білетінмін. «Жаман балаға жақсы әке қырық жыл азық» демекші, әкесінің арқасында «қыт-қыттап» жүрген әйелтін. Күн суытпай сол «жылағыш» апамыз бас редактор болып келді. Әкесімен бірге қызметтес болған қала әкімі солай шешіпті.

Міне, сол күннен бастап, Сырдың қарашаңырағы атанған редакцияның астыңғы қабаты «шошқа базға» айналды. Күнде арақ, көшедегі алқаш біткен жиналады. Сарымсақ пен ішкіліктің иісі мүңкіп жатады. Даурықпа әңгіме, темекінің көк түтіні, жиіркенішті мадақтау мен мақтану. Өз жазғандарына өзге ішкіштерден пікір сұрау. Қысқасы жын ойнаққа айналды. Іштегі ыдыс-аяқ үш күндеп жатты. Шыбын үймелеп, жағымсыз иіс қолқа қапты.

Ал, әкімдік болса өздерін мақтап жазған ішкіштердің мақаласына мәз, жалақыны бұрқыратып төлеп жатты. Мен осының бәріне тосқауыл болар деген оймен бір жазушы ағамды жұмысқа тарттым. Бірақ, ол да бір болымсыз сорлы болып шықты. Күшігінде таланған қасқа аналардың ығынан шыға алмады. Мен болып жатқан келеңсіздіктерді әкімге, оның идеология жөніндегі орынбасарына айттым. Кезінде ана қатынның әкесінің шарапатына бөленген екеуі де үн қатпады. Бас редактордың бір қызы бар еді. Енді айына десем күнә болар, жылына бір байға тиетін. Бәрін сол билеп төстеді. Айтпақшы, оның қолының сұғанағынан жалақы алған күні жұрдай болатынбыз. Онысын айтып Люба деген корректор шағымданды. Ақыры жұмыстан кетті. Менің де ізіме шам алып түсіп жатқан кез. Қызымды жұмыстан шығарып, бір жігітті алды. Міне, бағанадан бергі әңгімемнің кіріспесі де осы жігіт еді, қалғаны әдірем қалсын. Тек орыстардың алдында жалпылдаған намысы жоқ сол кездегі билік, бүгінде де сол қалпында қалғанына өкінесің.

Бірде әлгі жігіт айтты. «Үйде шал бар. Белгілі қоғам қайраткері. Мына бастықтың әкесімен қызметтес болған. Мен соның немересімін. Атам сіздің жазғандарыңызды үзбей оқиды. Өзіңізбен әңгімелескісі келеді» деді. Бір сәті түскен күні түскі асқа үйіне ертіп апарды әлгі шалдың немересі. Кезінде келбетті кісі болған-ау деп шамаладым, 87-дегі ақсақалдың аппақ жүзіне көзімді салып. Жеке қалдық. Әңгіме тиегін ентігіп отырып ағытты.

- Уәде бер. Бұл айтқандарымды мен о дүниелік болғасын жариялаймын деп.

- Ләппай, көке, -  дедім.

- Менің қолым қанға көп былғанды. Қиянатым көп. Соны айтсам жеңілдермін бәлкім, бұ дүниеде. Ал ана дүнием болса да тозақтың оты ғой. Кешпес мені, кешпес, — деді ол жіңішке даусымен жыламсырап.

- Ау, көке, — дедім, — түңілетіндей не болды?

Ұзын сөздің қысқасы, шал Қызылорданың түрмесінде қызмет еткен екен. «Халық жауларының» дүрбелеңінде ол жаққа жолдамамен барыпты. Жазықсыз жандарды жазалауға тікелей қатысқан.

- Дарияның арғы бетіне, қазіргі «Лесхоз» жаққа апарып аттық. Қайыққа мінгіземіз. Қолын сыммен байлаймыз. Жаза орындау таң алдында жүреді. Сол жерде ХТЗ тракторы тұрады. Соны оталдырамыз, жарықтықтардың жан даусы естілмесін деп. Кейде басқа жақтан адамдарды вагонмен әкеледі, Белкөл жаққа. Адам аздық етсе, жазаны орындау үшін бізді шақыртады. Атылғандарды бір шұңқырға булдозермен көметінбіз.

Ақсақал кейде әңгіме айтып отырғанда талықсып, талып қалатын. Балалары мен келіндері маған ренжиді. Мен кетіп қаламын. Бірақ, қояр да қоймай шал оларға мені шақырттырып алдырады. Ұзын сонар азалы әңгімені бастайды. Шаршап қалады. Талып қалады. Шақыртып алады. Менің де, балаларының да, өзінің де ығыры шықты.

- Мына жазуды оқы, — деді ол бірде бас жағынан тапаншаны алып. Оқыдым. Николай Ежовтың өз қолынан алған жазуы бар «именной» тапанша. Аузы үңірейіп, адамның үрейін ұшыратындай қап-қара бәле екен, салмақты.

- Мен тапсырманы орындадым. Заман солай еді деп ақталғым келеді. Бірақ өз жанымнан қалай ақталамын? Шырқыраған дауыстар, көзінен қан аралас аққан жас менің жанымды тыншыта ма? – деп бір күрсініп алады.

Пұшайман шал көп  әңгіме айтты. Бір кітаптың желісіне жетерлік. Ішінде жасаған жақсылықтары да аз емес. Көп мүсәпірге жәрдемі тиген жерлері де бар. Онымен иық тіресе қызмет еткен жандардың да атына қанықтым. Жағаңды ұстайсың істеген істеріне, зұлымдығына. Кезекті бір шақырған күні барсам, болдырып жатыр екен. Ыммен ишара білдірді де қойды. Шамалыдан соң қалшылдап, сандырақтай бастады. Екі көзі төрдегі суреттің астында  ілулі тұрған медальдардан биікте ілулі тұрған «Қызыл ту» орденінде. Кенет екі қолы ербеңдеп: «Қан, қан тамшылап тұр! Анаң қара, қан тамшылап жатыр» деп әлгі орденге шұқшия қарай берді, аларып. Мен шығып кеттім. Баласы иманын үйірту үшін көрші молданың үйіне кетті.

Рас-өтірігін қайдам, Қызыл Ту ордені «25-ке» беріледі деді. Ол не тағы деп едім, оны айтқан адам маған ежірейіп, 25 адамды атқаннан кейін беріледі ол орден деді. Селк ете қалдым. 26-шы етіп өзімді атайын деп жатқандай. Қан сасыған оқиғаның бұл мендегі бір үзігі ғана.

Қызық. Сол кезде «халық жауының» қанын ішіп қана қоймай, артындағы ұрпағын да қоса жерге тықты. Тұқымына тұз септі. Сібір айдады, көзіне көк шыбын үймелетті. Елді зар еңіреткен қанішерлердің ұрпағы өсті, өнді, оқыды. Арнайы қамқорлыққа кенелді. Басшылық қызметтер атқарды. Қолы қанға былғанған әке, аталарының атына көшелер берілді. Не деген «абыройы» биік, өлмейтін, қайта жылдар өткен сайын «құлпыра» беретін зұлымдық бұл?

Менің кейіпкерімнің де атына 5 жылдан соң көше берілді. Ана нәсілсіздер жұмыс істеп жатқан орыс тілді газет табақтай қылып ол туралы бірнеше рет мақала берді. Айтпақшы, ол газет арсыз әкімдіктің арқасында жекешеленді. Мемлекеттік тапсырыстарға ие болып жүріп жатыр. Бірақ бір саналы азамат, оларды ұлардай шулатып, Сырдың қара шаңырағы болған қасиетті ғимараттан қуып шыққан-тын. Қамқоршысы бар «ішкіштер» онымен далада қалмапты. Бір ғимаратты жалға алып, әкімдерді мақтап, жұмыс атқарып жатыр. Құрт сияқты табанға салып езе салатын  қазақы тілді басылым емес қой. Өйткені, түртіп қалсаң байбалам салады, қазақтар күн көрсетпей жатыр деп…

Жеткер Жүсіп, Қызылорда

The post Қан тамшылаған Қызыл ту ордені appeared first on Қазақия газеті.