Сөз басы

Адам баласы дүниеге келгеннен бастап жер еміп, тіршілік нәрін алатыны дәлелдеуді қажет етпейтін шығар. Сондықтан ғой, «жер ана» деп оған бас иіп табынатынымыз. Алайда, жер емудің амал-айласы мен әдіс-тәсілдері әр елде сан алуан түрмен қалыптасқан екен. Табиғаты мен ауа-райы тіршілікке қолайлы өңірде қоныс тепкен, өндірістері қарыштап дамыған елдер әу баста-ақ жермен тікелей қатынасқа көшіп, жайқалып өсіп, көзге көрініп тұрғанын ғана емес, қойнауындағы байлыққа да қолдарын малып үлгерулерінің арқасында қарыштап дамудың шыңына жетсе керек. Ал, көшпенділер біз жер астын айтпағанның өзінде оның үстіндегі өсімдік, шөп атаулыға да ол тұста қол ұшын тигізбедік. Көз алдымызда мөлдіреп, пісіп тұрған жеміс-жидекті үзіп жегенімізді есепке алмай-ақ қоялықшы.

Жердің игілігін біз негізінен мал арқылы, одан шығатын өнім арқылы ғана көріп, дәмін таттық. Онымыздың өзі шын мәнінде, делдал арқылы жететін пайдалы коэффициенті шамалы тауар ретінде тұтынылды. БҰҰ-нан ұсынылған зерттеулердің нәтижесіне көз салып қараңыз, кешегі жер қайысқан қолымен, ат жалында құйғытып әлемді жаулаған көшпенділердің мұрагерлері болып табылатын елдердің қайсысы көш бастап тұр? Ешбірі де! Анау Монғолияң да, көрші Қырғызың да, мына өзіміз де «дамушы» деп сыпайы түрде аталатын кедей елдердің қатарындамыз. Ал, біз осы кешегі тарихи дәуірдің өзінде бай болып көрдік пе? Осы бір кедейшілік деген дүние көшпенділермен тарихи тағдырлас пәле емес пе екен?! Жалпы, кедейшілік дегеніміздің өзі не нәрсе? Осы сауалдарға шама-шарқымызша жауап іздеп көрсек. Белгілі бір елдің экономикасы қоғамдық-әлеуметтік қажеттілікті толықтай жеткілікті қамтамасыз ете алмауының салдарынан  тұрмыстық ең маңызды дүниелердің тапшылыққа айналуы немесе қол жетімділікке сай келмеуінен кедейшілік туатын көрінеді. Кедейшілік — ішінара көп түрге бөлінбек.

Тіпті қала берді, салыстырмалы түрдегі кедейшілік деген ұғым да кездеседі. Сонда кешегі ержүрек көшпенділерді айналсоқтап кетпей жүрген «мәңгілік досымыз» кедейшіліктің түп негізі қайда жатыр, оған кім кінәлі деген сауал осындайда еріксіз туады. Кінә — мал шаруашылығына ғана сүйенген дәстүрлі экономикада ма, аумалы-төкпелі ауа-райы мен жылдың төрт мезгілі алмасатын өлкемізде ме, әлде, көшпелі тұрмыста ма? Бәлкім, көшпенділердің өзгеге ұқсамайтын, өзіндік ерекшелігінде шығар. Тарихи дамудың түрлі кезеңдерінде көшпенді тайпалар өзара және жат жұртпен үнемі қан төгісіп, «еңку-еңку жер шалумен» екі мыңдай жылды артқа тастаған екен. Экономикамыздың мешеулігі мен «дамушы» кедейлер қатарынан ойып тұрып орын алуымыздың терең сыры осында жатса керек.

Дәстүрлі экономикамыз - дамуды тежегіш тетік

Көшпенділерге тән ділдік ерекшелік біздің қазақта да бар. Біз киелі көк бөріден тараған көрінеміз, турасы «ит-құстан». Осы аңызға және өзіміз жатып келіп сенеміз. Ал, өркениетті жұрт мұнымызға езу тартады да, «сендер жазықсыз жануарды ұстап етін жейтін, сыпырып алған терісін жамылып, қыстан шығатын, төл тарихын да жөнді білмейтін жабайы көшпенділердің ұрпағысыңдар» дегенді былш еткізіп бетімізге айтпаса да әдемілеп тұрып жеткізеді. Оны Батыс елдерінде немесе АҚШ-та болған, ондағы зиялы қауыммен ұзақ әңгіме-дүкен құрған кез келген азамат растай алады. Әрине, ондайда бәріміз де сөзге қонақ бермей көшпенділер мәдениеті мен өркениетінің «кереметтігін» дәлелдемекке тырысып, шала бүлініп жатамыз. Кешегі заман өтті, кетті. Бүгінгі таңда адамзат қоғамы қарыштап дамудың жаңа дәуіріне қадам басты. Саналы адамның (homo sapiens) алғаш пайда болуы жайындағы полицентризм тұрғысынан келсек, барлық тайпа атаулы дамудың даңғыл жолына қарай ентелеп, таласып-тармасып қара жарысқа түскенде бәрінің қолында тастан өзге құрал болған жоқ.

Яғни, сонау көне дәуірдегі арғы ата-бабаларымыз өзге жұртпен тең болды. Ол тұста қазіргі тұтас әлемді «өркениетті», «алғашқы ондық, сегіздік», «дамушы» деп бөлмейтін. Бәрі бірдей азық табудың қамымен мамонт аулап жүрсе, кімнен кім оза қойсын. Адамзат қоғамының тарихи дамуы жолындағы бүгінгі биігінен көз салсақ, сол жарыста қара үзіп озып келгендері қаншама. Жол ортада, тіпті жұртта қалғандары да баршылық. Кеше ғана «ереуіл атқа ер салып, егеулі найза қолға алып» әлемнің жартысын жаулай жаздаған біз, көшпенділер қазір қай тұста жүрміз? Айтпаса да түсінікті шығар. Адам жетілмейінше қоғамның дамымасы хақ. Ал, қоғамдық даму — айналып келіп адамды жетілдіруші фактор болатыны заңдылық.  Олай болса, әлемдегі сан мыңдаған елдер мен ұлттардың дамуы, өрлеу тарихи жолы мен оның эволюциясына көз жүгіртіп, өзгелермен салыстырып, көшпенді бабаларымыздың бірыңғай батырлықтан тұратын иігілікті істерін жат жұрттықтарға қарағанда, озығы мен тозығы қайсы дегенді таразылап көрсек деген ниет қой, біздікі. Ақпараттық технология ғасыры аталған бүгінгі таңда  ғылыми-техникалық прогресс дес бермей алпауыт жер шарымыздың өзін «кішірейтіп» алақанымызға салып беруге шақ қалды.

Бар болғаны, бізден де ілгері кетіп, суырылып алға шыққан өзге жұрт игілігінің нарық заңдылығына сай жеткен қазан түбіндегі қаспағы ғана. Күн шығысымызда жапон, корей, бір бүйірімізде қытай, келесі жағымызда ресейліктер, одан ары еуропалық пен американдықтардың өркениеті мысымызды басып тұр. Қалай десек те, олар бүкіл әлем мойындаған даму мен прогрестің жалын шашқан ошақтары. Табыс пен жетістік атаулының бәрі солардың еншісінде, біздің емес, өкінішке қарай!

Ал, біз ше? Ежелгі көршіміз әрі кедендік ортақ одақтасымыздың өзі бізге «баран» деп миығынан күліп қояды. Ал, біз болсақ, қойдай жуастығымызды «толеранттық», қоңырқай тірлігімізді «шүкіршілік» деп қойып әлі мүлгіп отырмыз. Онымен қоймай арасында «дипломмен ауылға!» деп ұран тастап қоямыз. Тап бір сонда гүлденіп тұрған өркениет бардай-ақ. Қазіргіні айтпағанның өзінде өткен ғасырдың басындағы хакім Абайдың, Алаш көсемдерінің «жылатып айтқан» сөздерін қаперге алар түріміз жоқ. Тіпті «бір жыл қой баққаннан жүз жыл ақыл сұрама» деген мақалды да ұмытып кеткенбіз. Келер келешек, болар болашақ алдындағы жауапкершілікті сезіне келе бір жұттық қойдан мәңгі өшпес ойды алға тарта алсақ, қанеки!

Тарих — шындық, ал, оның дәмі  удай ащы

Тарихи деректерге көз салсақ, көшпенділер ұрпағының пешенесіне әу баста-ақ, артта қалушылықты жазып қойғандай көрінеді де тұрады. Ежелгі көшпенділер Орта және Орталық Азияда қазіргі қытайлар мен орыстардың арғы ата-бабаларының түсіне кірмей тұрғанда-ақ, алғашқы мемлекетті құрғанын тарихшылар дәлелдеп қойған. Расында, жыл санауымыздан бұрынғы 209 жылы шаңырақ көтерген Ғұн мемлекетінен бастасақ, көшпенділер — ел билеудің, өкімет құрудың 2200 жылдан астам тарихы бар ежелгі халықтардың бірі. Бірақ, оның несімен мақтанамыз, қалай масайраймыз деген ой тағы келеді. Тарихи дерекке жүгінейік. Біздің жыл санауымыздан бұрынғы II ғасырда Ғұндар қала салған жоқ. Мал шаруашылығымен шұғылданды, судың тұнығын, шөптің шүйгінін іздеп, жылдың төрт мезгілін көші-қонмен өткізді. Ал, шығыстағы көршіміз ол тұста жібектен мата тоқып, жау алмас қамалы бар қалаларды жер-жерде тұрғызып жатты. Тіпті, X ғасырдың (б.ж.с.б.) өзінде Қытай мен Үндістанда біріккен мемлекеттері болды. Бұл жерде адамзатқа Сократ, Платон, Демокрит, Аристотель сынды ұлы ойшылдарды сан ондап дүниеге әкелген V — IV ғасырлардағы Грек мәдениеті мен ғылымы жайында ауыз ашпай-ақ қойған жөн.

Көне қытай жазбаларының бірінде Сяньби елінің (II — IV ғғ) ханы туралы «ол батыл, ержүректілігімен айналасына танылып, 99 тайпаға әмірлік етті. Ханның мұрагерлері астана құруға қолайлы мекен іздеумен көшіп-қонып жүрді» делінеді екен.  Біздің батыр текті жаужүрек көшпенділер осылай көшпен арпаласып, дала кезіп жүргенде көрші қытайдың іскер, пысық халқы ауыр өнеркәсіпті игеріп, алтын, асыл тастарды өңдей бастаған көрінеді. Олармен сауда-саттық жасап, кейбірін ұстаздыққа тартуларының арқасында 233 жылы сяньбилер жер қайысқан қол жинап, ғұндармен салыстырғанда қару-жарақтың жетілген түрлерін асынып, шығыс жаққа жорыққа шығып тонаушылықпен айналысқан. Көріп тұрсыз  ғой, тонаумен, қарақшылықпен! Көшпенді бабаларымыз сонда өздеріне қару жасауды үйреткен ұстаздарына шабуыл жасап, тонағаны ғой, егер дерек рас болса. Ұлы Нирун мемлекеті (330-555 жж) кезінде де шетелдіктер көшпенділерді жабайы жұрт ретінде таныған көрінеді.

Шын мәнінде, нирундардың өздері де тұрмыстық жағынан оңып тұрмаған болса керек. Бірақ, соған қарамастан өздерінің артта қалушылықтарына қатты алаңдап, тығырықтан шығудың жолдарын қарастырғандары аңғарылады. Нирун елінің  ханы 483 жылы Шығыс Ци мемлекетіне елші жолдап, жібек мата тоқушылар жіберуін сұраған екен. Алайда, олар көшпенділердің өтінішін құлақтарына да ілмеген, тіпті мұрын шүйіріп менменсіген. Ал, VI-IX ғасырларда ежелгі монғол жерімен қоса Орта Азияның көп бөлігін түркі тайпалары биледі. Түркі қағанаты (555-745 жж) тұсында да көшпенділер отырықшылыққа айнала алмады. Әр тайпаға тиесілі жерлері болды, бір көшпенді қайтыс болса, зиратының үстіне оның көзі тірісінде өлтірген адамының санымен тас үйеді екен. Қазір де көп жерлерде кездеседі, тау төбе үйілген тастар, оны «мықтың үйі» деп жүрміз. Қызыққа қараңыз! Сонда олар адам өлтіруді ерен еңбек, әжептәуір мәртебе санағаны ғой. Ондай жұртты жат ел жабайы санамағанда неғылсын. Достасар ел табыла ма, олармен? Жауласумен ғана күн көрген жұрт иен даланы мекендеп, сыртқы әлемнен бөлініп қараңғы надан өмір сүрмегенде, өркениет көшінің соңында қалмағанда қара үзіп алға шығар деймісің?! 

Ерте туып, кеш қалған — көшпенділер 

Ұйғыр мемлекеті (745 — 840 жж) тұсында Сэлэнгэ дариясы (қазіргі Монғолия жері) маңын мекендеген көшпенділер  ат үстінде құйғытып келе жатып-ақ құралайды көзден ататын мерген, тонау мен ұрлыққа, шабуға келгенде аяқтыға жол бермейтіні, тайпалар өзара қырқысқанда да бір-біріне есе жібермейтіндігі туралы әлем тарихшылары түрлі деректер ұсынған. Мұндай қатыгез жұртпен қандай ел достасып, ынтымақтасуы мүмкін. Ойлап көрейікші.  Хиргис тайпасы (бұл қазіргі қырғыздар емес) туралы да мынандай жазбалар кездеседі: «Қыста ағаш қабықтарынан тұрғызылған күркеде тұрады, атты сарбаздары ағаш қалқанмен қорғанады, темірден жасалған өткір қарулар қолданады, адам өлтіру мен тонауды кәсіп етеді. Сондай-ақ, Кидан тұсындағы көшпенді тайпалар туралы «шөп жабу, малға жем әзірлеу, мал бағу секілді тіршілік шаруаларын әйелдер мен балалардың мойнына артып қояды, еркектер жиналып топ құрады да айналасына шабуыл жасап, өзгенің  дүние-мүлкін тартып алумен күн көреді». Тағы да адам секілді өркениетті ғұмыр кешпегені көрініп тұр.

X ғасырдан бастап түркі тайпаларының билігі әлсіреп, ақ қорғаннан бері қарайғы кең далада шашырай қоныстанған көшпенділердің сан жүздеген тайпалары нағыз «күндіз отырмаудың, түнде ұйықтамаудың» кебін киіп өзара қан төгісіп, қырқысумен XIII ғасырдың соңы яғни, орта ғасырдың жартысын еңсергені тарихтан мәлім.  «Не шын, тарих ғана шын, қалғанның бәрі жалған» деген афоризмнің жаны бар.  Қалай десек те, көшпенділердің өткен тарихы соғыс пен қайғы-қасіретке толы болғаны ақиқат. Оның ішінде өзгелерден қорғанудан бұрын өздері соғыс ашып, жаулап алғаны басым түсіп жатқандығында да гәп болса керек.  Жалпы кез-келген мемлекеттің тарихы қоғамдық байлықты өсіру үшін жасалатын мәңгілік күрестен тұратыны еш шүбәсіз шындық. Алайда, бұл күрестің міндетті түрде жаулап алу, жорық жасау немесе тонаудан тұруы шарт емес шығар. Амал не, тарих дөңгелегін кері бұра алмайсың.

Көшпенділердің біріккен мемлекеті және Шыңғыс хан

Қазіргі таңда монғол тарихшыларының арасында Шыңғыс хан құрған көшпенділердің біріккен мемлекеті жайында екіұдай пікір пайда болыпты. Соңғы кезде оны құрған Тэмүжин Шыңғыс хан емес, біріккен мемлекет тарихи қажеттіліктің нәтижесінде өзі туған деп жазып жүргендер де бар. Оған шынайы бағасын тарихшылар бере жатар, біздікі жай публицист ретінде ой бөлісу ғана.  «Үш өзен монғолдары» атанған көшпенділердің тайпалық құрылымдары ары қарай өмір сүру қабілетінен айырылғандықтан тарап, IX ғасырда аймақтар орнаған.

Оның ішінде Керей, Найман, Меркіт деген аймақтар да болғаны белгілі. Әлеуметтік сұраныс деген адамның тек алғашқы қажеттілігімен ғана шектелмесе керек. Осы тұста күштерін біріктіріп үлгермеген даланың жабайылау көшпенділеріне өркениетті отырықшылар еселерін жібере қоятындай әлсіз емес еді. Көшпенділер тайпаларға бөлініп алып, тұрмыстық қажеттіліктерін бір-бірінің дүние-мүлкін тартып алу, шауып кету арқылы өтеп жүрді. Баяғы сол жабайы әдіспен күнелтті. Өстіп жүріп, тайпалық бірлестіктері ыдырап, олар енді мемлекеттік құрылым сипатындағы аймақтар одағына көшеді. Кейінгі тарих дәл «Құпия шежіредегідей» немесе «Шыңғыс хан» телесериалындағыдай бағытпен өрбіген. Көшпенділердің жан-жаққа тарап бытырап кеткен түрлі аймақтары өзара қан төгісіп, билікке таласумен әбден титықтауға таяйды.

Монғолдың кейбір жас тарихшыларының пайымдауынша, осынау қиын-қыстау кезеңдегі әлеуметтік жағдайдың өзі Тэмүжинсіз де біріккен империялық ұлы мемлекетті құруы заңдылық еді. Сол тұста жаңадан құрылған Монғол атты көшпенділердің біріккен мемлекеті бір тұлғаның немесе арнайы топтардың туындысы емес, керісінше, заманның тапсырысының нәтижесі екені басы ашық дүние еді. Сондықтан да қолдаушылардың көп болғандығы ақиқат. Қызу тартыспен өткен тарихи аумалы-төкпелі кезеңде шектеусіз биліктің мерзімсіз мандатын ешбір бақылаусыз әрі қайтарымсыз күйінде бір адамға тапсыра салды деп сөгеді, бүгінгі монғолдың жас демократ тарихшылары. Расында, азғана топтың кездейсоқ таңдауының сәтті шығуына кепілдіктің тым аз болатыны да ойландыратын-ақ жағдай. Шыңғыс хан — Тэмүжиннің билеген тұсында көшпенділер жорық пен соғыстан көз ашпағаны тарихи шындық. Ол тұста бәлкім, көшпенділердің қолдарынан келетін бар өнерлерінің өзі осы соғысу ғана болған шығар. Жалпы жеке тұлғаның тарихи рөліне баға бергенде оны тым асыра дәріптеп жіберудің өзін соншалықты табылған ақыл деуге келмес.

Ең өкініштісінің өзі, көшпенді қауымның өркениетті жатсынып, бастарын біріктіруден гөрі жақ-жаққа бөлініп, бытырауларының салдарынан 13 ғасырды артқа тас-тап барып, зорға дегенде біріккен мемлекеттің құрылуы еді.  Осыншама ұзақ мерзімнің өзі көшпенділерді өркениет көшінен соншалықты алыста қалып қоюына әсер еткен жоқ па екен? Әлде, оның сырын дәстүрлі экономикамыздың тірегі – мал шаруашылығынан іздеу керек пе? Қалай болғанда да «сананы тұрмыс билеп» баяғы сол ұйым-
дастыруға, өркениет көшінің алдына шығуына мойындары жар бермеуінің басты себебінің өзі көшпенділік салғырт психологияда жатса керек.

Көшпенділер мемлекеті мен оның ерекшеліктері

Түрлі тайпалар мен аймақтарға бөлініп алып, ұзақ жылдар бойы бір-бірлерімен арпалысқан көшпенділер тонау мен шауып алудан да асқан зұлымдықтарға дейін бара бастаған. Оны дәлелдеу үшін бүгінгі бізге жеткен теңдессіз тарихи дерек «Құпия шежіреге» жүгінейік: Меркіт руының  Чилэдү деген ақылына көркі сай жігіті  Олхонуд аймағынан қалыңдығын алып, өз жайымен кетіп бара жатады. Есүхэй бастаған бір топ қарақшы оларға шабуыл жасап, жігітті жеті қыр асырып қуып жіберіп, айдай сұлу жас келінді тартып алады. Дәл осы оқиғаны «мәдениеттің» қай түріне жатқызуға болатынын, бір сәт қисынға салып көріңіз. Соғысқан екі жақтың бірі жеңіп, екіншісі жеңілуі заңдылық. Ал, жеңілген жақтан қолға түскендер құлақ кесті құлға айналып, өмір бойы азап шегу маңдайына жазылған. Өз жөнімен жүріп, ешкімге жасаған қиянаты болмаса да жоғарыдағы Чилэдү секілді жазықсыз жапа шегетіндер әділет іздей бастаған тұста оларға Тэмүжин құрған біріккен мемлекет 1206 жылы ғана көмекке келеді. Баяғы бір адамның шексіз билігі болатын. Соған қарамастан осының өзі киіз туырлықтылар үшін «ештен кеш жақсы» демекші, тарихи ірі жетістік екендігінде дау жоқ. Әйтеуір, ұйымдасқан, ұжымдасқан формаға еніп, белгілі бір тәртіппен тіршілік етуге мүмкіндік туғанын айтсаңшы. Алайда, бәрібір соғыстан көз ашпады.

Тіпті Шыңғыстан кейінгі тақ мұрагерлері де көшпенділер даласында тыныштық орната қоймады. Қанды қырғынның аумағы кеңейіп, жарты әлемге жайылғаны тарихтан мәлім. Жалпы мемлекет деген машина кім қаласа, соның ерік күшімен аяқ астынан пайда бола қалатын бақыт құсы болмаса керек. Мәселенің мәні де осында. Белгілі бір кеңістікте мерзімі жетіп, жағдайы қалыптасқанда пайда болатын, өрлейтін, құлдырайтын, өзгеріп – жаңаратын, қайта түлейтін қоғамдық шынайы көрініс. Оның өзі шындығына келгенде, адамның «қулық-сұмдығының жемісі» болғандықтан табынатын тәңір емес, әрине. Егер әр адам мінсіз тәрбиелі, телегей теңіз білімді, көңілі сүттен ақ, судан таза болса мемлекеттің қажеті де шамалы болар еді. Адамдардың бір-біріне деген қорқынышы мен үрейі мемлекетті тудырды да, енді мемлекет бәрін өзіне бағындырып отыру үшін негізгі заңға сүйенген тәртіпті орнатты. Мемлекеттік биліксіз қоғам туралы ой практикалық жағынан утопиялық қиял болғанымен  адал да таза «академиялық» мазмұны жағынан мүлдем негізсіз де дүние емес.

Кездейсоқ жетістік, кешірілмес қателік

Шексіз билік иеленген Шыңғыс ханды таққа отырғызып, ұлы империя құрылғаннан кейін көшпенді тайпалар бір-бірлерін «түтіп жеулерін» тоқтатты. Ұйымдасып, етек-жеңдерін жинап ел болудың қамына кірісті. Енді өркениетті түрде дамудың жолы ашыла бастағанда, өкінішке қарай  тағы да бүлінді. Бейбіт өмірден іштері пысып, қорадағы малды сауып сүтін ішу, қазандағы етті түсіріп жеуден өзге ешбір «өнім өндіруді» білмейтін, білгісі де келмейтін көшпенділер үшін өзге де тұрмыстық қажеттіліктер жетіп артылар еді. Оны міндетті түрде табу керек. Ешкім олардың жоқ-жітігін түгендемейді, керегін алақандарына әкеліп салып бермейді. Алайын десе, қолда барлары атасының құнын сұрайды. Проблема осыдан туындағанда, «қолымыздан не келуші еді?» деп ойланып-толғанып көреді ғой. Сонда біріншіден, соғыс ашып, өзгенікін тартып алудан, күш көрсетіп тонаудан қолайлы жол көрінбеді. Екіншіден, көшпенділердің ондаған түрлі тайпаларынан құралған әлеуеті мықты алып армия қалыптасып үлгерген болатын. Атты жауынгерлердің жер қайыстырар ұлы қолы отырықшы елдердің кез-келгенін таптап өтуге бар еді. Осының бәрі көшпенділер көсемдері мен ел басқарған  уәзірлерінің көздерін шел бас-
тырды деуге болады. Монғол империясы деп аталғанымен іс жүзіндегі көшпенді халықтардың біріккен мемлекетінің бар билігін ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған Тэмүжин-гуай елдің ішкі жағдайын реттеп, дамудың қамынан бұрын, әлемді жаулап, бүкіл дүниежүзіне иелік еткісі келді. Ат жалында құйғытып жүріп, жарты әлемді өртке орады да.  Соғыстың географиялық аумағы кеңейіп, бағыты өзгергені болмаса, оның зардабы мен шығыны арта түспесе кеміген жоқ. Көшпенділердің қаны төгіліп, жарлары жесір, балалары жетім қалды.  Көз ашқалы соғыс пен атыс-шабыстан өзгені көрмеген Тэмүжиннің бар білерінің өзі жаулап алып, билеп-төстеу ғана болғаны тарихтан мәлім. (Арыға бармай-ақ, кеше ғана елдің сорпа бетіне шығар үздіктерін, Алаш көсемдерін  «халық жауы» деген жаламен абақтыда азаптап, атып тастаған қызыл жендет Иосиф Сталиннің өзін  «халықтың әкесі» «ұлы ұстаз» деп дәріптеген жоқпыз ба?!) Біріккен мемлекет ыдырап, тарай бастағаннан кейінгі кезең, яғни,  XX ғасырға дейін көшпенді халықтардың тарихы бірыңғай жеңілістен тұратын деректерге толды.

Қуандық ШАМАХАЙҰЛЫ 

The post Ерте туып, кеш қалған — көшпенділер appeared first on Қазақия газеті.

Орысы басым орта болғандықтан…

Жалпы, Қостанай облысы – 1936 жылы құрылған, Ақтөбе, Қарағанды, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарымен шектесіп жатқан аймақ. Оған қоса, Ресейдің Орынбор, Челябі, Қорған облыстарымен де шекаралас. Өзіміздікіне қарағанда, сол орыс жеріндегі ықпал басымырақ көрінеді. Қостанай, Арқалық, Лисаков, Рудный қалалары, Алтынсарин, Амангелді, Әулиекөл, Денисов, Жангелдин, Жітіқара, Қамысты, Қарабалық, Қарасу, Қостанай, Меңдіқара, Науырзым, Сарыкөл, Таран, Ұзынкөл, Федоров аудандарының ішінде қазақы қалып танытып тұрғандары аз. Арқалық, Амангелді, Жангелдин үшеуінен басқасы – өз тілдерімен айтқанда, «шала казахский». Тіпті, кейбіреулері таза орыстанып алған.

Бұл тұрғыдағы мәселе тікелей жергілікті басшылыққа байланысты болса керек. Мысалы, Таран ауданының әкімі Александр Бондаренко денсаулығына байланысты өз еркімен қызметтен кетуге өтінішін берді. Облыс әкімінің үкімімен оның орнына бұрын Қамысты ауданының әкімі болған Бақберген Өтеулин тағайындалды. Ал, Қамысты ауданының әкімдік орынтағына Ербол Ахметов жайғасты. Қарасу ауданының әкімі Амантай Сейфуллин де өз еркімен қызметінен кетіп, бұл ауданды бұрын Қостанай қаласы әкімінің орынбасары қызметін атқарған Асан Нұрғазинов басқаратын болды. Аңғарсаңыз, қауырт ауыс-түйіске түскен басшылардың әлгі Бондаренкодан басқасының бәрі де қазақ! Сонда да, мемлекеттік тіл мәселесін шешу жағынан әлі жігерсіздік байқалады.

Бұл облыстың халық саны қазір 879,9 мың адамды құрап отыр. Оның 449,8 мыңы – қалалық және 430,1 мың адам – ауылдық тұрғындар десек,  бұл деректі 100-ден астам ұлттар қамтиды екен. Олардың ішінде 34,9 пайызы ғана қазақ. Орыстың саны одан көп – 41,2 пайыз! Қалғандары 11,9 пайыз украиндықтар, 3,8 пайыз немістер, 8,2 пайыз басқа ұлттар деп есептеледі. Сонда, өз жерімізде осылардың көңіліне қарап, өз тілімізді өгейсітіп отырмыз ба?..

«Бұлар неге босқа түңіле береді?!» дерсіз… Өйтіп қателеспеңіз, қадірлі оқырман! Басқасы басқа, Қостанай облысы әкімдігі сайтының өзі осы күні Сіздің мемлекеттік тіліңізді менсінбейді. Бұлай деуімізге облыс әкімінің ресми блогына жолданған тұрғындар хаты себеп. Олар сайттың қазақ қаріптерін қабылдамай қойғанын айтады. Аты-жөндерін азан шақырып қойылған қазақша нұсқасымен жазса, «некорректное имя» деген жауап шығып тұрады екен. Сайттағы «план работы», «график работы», «оставить обращение» сөздері де Ресейдің мемлекеттік тілін насихаттап тұрғандай, қазақша аудармасы жоқ. Кезінде Кулагиннің «барып кел-шауып келдері»: «Интернет қазақ әріптерін қолдамайды»,- деп, түйеден түскендей жауапты бір-ақ қайтарған. Ал, қазіргі әкімі мүлде ләм-мим демейді. Оның баспасөз хатшысы: «Мұны техникалық қателік деп білгеніміз жөн. Астарында ешқандай саяси идеологиялық мән жоқ. Соңғы кезде интернетте қазақша жаза алмайтын болып жүрміз. Себебін программистерден сұрайын…»,- деген шығарыпсалма уәжбен құтылмақ болған. Міне, ең басты трагедия!

Жем-шөп жетіспей жатыр

Нұралы Сәдуақасов облыс тұрғындарының алдында есеп берген кезде аймақтағы баспана мәселесінің өткірлігі әлі төмендемегенін, тұрғын үй кезегінде тұрғандардың көп екендігін мойындаған еді. Ал, арнайы үй салу үшін бөлінген жер телімдерін түгендеу барысында, облыста пайдаланусыз жатқан 404 жер телімі анықталған. Кейбіреулерінің тосыннан иелері табыла кеткендіктен, оларды мемлекетке қайтару мүмкіндігі шектелді. Мәселен, Рудныйда тұрғын үй құрылысы үшін бөлінген 549 жер телімі бірден жекеменшікке берілсе де, онда бірде-бір құрылыс жұмысы жүргізіліп жатқан жоқ. Осы шағын ауданға инженерлік коммуникация тартқаннан кейін, әлгі жер телімдері 10 есе қымбаттап кетіпті. Енді сауда-саттық көзіне айналғандықтан, адамдар жер телімдерін үй салу мақсатында емес, оларды қайта сатып, пайда табу үшін алған. Қазақ қоғамына тән құр құлқынның қамы, әйтеуір.

Қостанай облысының аумағында Қазақстандағы барлық көлдердің үшінші бөлігін құрайтын 5 мыңнан астам тұщы көл бар. Сөйте тұра, ондағы астық алқаптарының 68 пайызы өте нашар болды да, қалған 34 пайызы суарудың кемшін соғуы салдарынан күйіп кеткен. Тек 18 пайызы ғана жақсы өсіпті. Аты айтып тұрғандай, сулы да нулы өңір – Әулиекөл ауданында барлық астықтың 35 пайызы жарамсыз күйге ұшыраған. Мұндағы 10 мың гектар жерден күзде әрі кеткенде 3-4 центнер ғана астық жиналады екен. Сөйтіп, астық шығымдылығының нашарлығы нан мен ұнның қымбаттауына, жем-шөптің азаюына, соған байланысты мал басының кемуіне, келесі жылға тұқымдық бидайдың аздығына, кейбір шаруашылықтардың экономикалық жағдайының құлдырауына әкеп соғады.

«Жем-шөптің азаюына, мал басының кемуіне» дегенді бекер айтып отырған жоқпыз. Себебі, 721 мың гектар аумақтағы Арқалық, Амангелді, Жітіқара және Қамысты аудандарында орналасқан 749 жер телімі – егіншілік және мал жайылымы. Осындай 480 жер телімі иелерінің кімдер екені әлі күнге дейін белгісіз. Оны анықтау мүмкіндігі де болмаған. Сондықтан олар иесіз жер ретінде есепке алынған да, соған қатысты материал сотқа берілетін болып шешілген. Ал, Арқалықтың Жезқазғанмен шектесетін жері тым құнарсыз, пайдалануға жарамсыз саналады.

Тобыл өңіріндегі құрғақшылық та төрт түліктің азығын қамдауға кесірін тигізді. Жұрт қылтиып шыққан шөптің бәрін шауып алса да, онысы жеткіліксіз. Ендігі ретте шөбі шүйгін алқапты Тобыл өңірінен кездестіру қиын. Ауылшаруашылығы мамандары Қостанай облысының 900 мың гектар алқабына орақ тиетінін мәлім етті. Сонда да, әзірленген мал азығы 34 пайыздан әзер асқан. Соның салдарынан, шөптің бір тоннасы саудаға 10-20 мың теңгеден шығарылды. Кейбір пайдаға құныққан пысықайлар 30 мың теңгеге дейін көтеріп жіберді. Ал, жалпы Қостанай облысындағы ірілі-ұсақты малды қыстан алып шығу үшін 103 мың тонна шөп әзірленеді десек, бұл –  қажетті меженің тек 60 пайызы ғана. Аймақтағы жазық даланың 80 пайызына бидай дақылы себілгендіктен, мал азығына қажетті алқап та, жазық та қалмай, жайылымдардың барлығы жойылып барады.

Денсаулық пен білім жағдайы да нашар

Облыста ел игілігіне пайдаланбай жатқан 5 мыңнан астам көл бар екенін айттық. Әйтеуір, судан кенде емес. Өңірде ерте көктемде қар күрт еритіндіктен, қарғын судың өзі 3 мыңнан астам тұрғыны бар 17 елді мекен мен 542 үйге орасан қауіп төндіре береді. Қар суы 7,5 мың шаршы шақырым алқапты алса, жыл сайын ол жерлердегі 28 тас жол мен бір көпір бүлінеді. Соңғы жеті жылда облыстағы су қоймалары қажетті суды жинай алмады. Өйткені, құбырлар тазаланбай жатыр. Ол мәселеге асау Тобылдың арнасынан аса тасып кететін кездерін қосыңыз… Халықтың денсаулығына жиі қауіп төнуде. «Денсаулық» демекші, облыстың осы бір саласы мен білім ошақтарының жағдайы тағы нашар. Облыс әкімі бұл тұрғыда бөлінген қаржының дұрыс игерілмейтіндігін де мойындап отыр. Облыстық денсаулық сақтау басқармасының дерегінше, норма бойынша Қостанай қаласында 21 бригада жұмыс істеуі керек болса, бүгінде тек 14 жедел-жәрдем бригадасы ғана бар. Олардың санын көбейтуге қаржы тапшылығы кедергі келтіріп отыр.

Ал, жергілікті білім басқармасының құжаттарына үңілсек, қазір облыс бойынша 100 мектеп күрделі жөндеуді, ал 93 мектеп ағымдағы жөндеу жүргізуді қажет етеді. Бұл мақсатқа барлығы 19,3 миллиард теңге қажет. Жалпы, облыстағы мұндай оқу орындарының материалдық базасы сын көтермейді. Тіпті, кейбіреулерінде өздерінің өндірістік цехтары да жоқ. Жұпыны күйде. Барлығы 48 лицей мен колледждің көбі ескі, іріп-шіріген қалпында қалқиып тұр. Сөйте тұра, кезінде Сергей Кулагин де, соңғы 17 жылда өзінің туған облысынан ешқайда ұзап кетпеген Нұралы Сәдуақасов та дардай басымен мектеп оқушыларының ата-аналарымен онлайнда тілдесіп, әкім істеуі тиіс емес ұсақ-түйек шаруалармен айналысып келген. Ондайға уақыт табатын екеуінің үлкен шаруаларға шынымен шамасы келмеген.

Қаржының игерілмеуіне компаниялар кінәлі ме?

Қаржы министрлігінен Қостанай облысындағы бюджеттік бағдарламаларға барлығы 120 миллиард теңге трансферт алынған екен. Оның басым бөлігі әлеуметтік нысандарға (оның ішінде денсаулық сақтау саласындағы ауруханалар салу мен жөндеуге, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғыртуға, жол-көлік коммуникациясы құрылысына, ауыл шаруашылығын қолдауға, ұқсату кәсіпорындарын дамытуға) пайдаланылған. Дегенмен, республикадан алынған қаржының 504 миллион теңгесі жұмсалып үлгерілмепті. Бұл ретте, облыс әкімі: «Оған әлеуметтік құрылыстарды жүргізген мердігер компаниялардың келісім-шартты мезгілінде орындамауы – басты себеп. Сонымен қатар, көп жағдайда бюджеттік қаржыны жұмсау тәртібі туралы облыстық нормативтік құжаттар мақсатты ақша бөлініп қойған соң барып бекітіледі»,- деп ақталып көрді. Облыстағы басқармалар басшылары да қаржы жұмсаудағы қиындық жергілікті атқару органдарының жайбарақаттығы мен жауапсыздығынан емес, республикалық қаржыландыру тетіктеріндегі түйткілдерден екенін айтып әуре. Құдды, бір-бірінің ауыздарына түкіріп қойғандай: «Облыста ірі құрылыс нысанын салуға шешім қабылданып қояды, ал оны қаржыландыру бірнеше жылдан кейін аяқталады. Қажетті ақшаны 3-4 жыл күтіп жүргенде, құрылыс материалдарының бағасы шарықтап шыға келеді. Инфляцияға да ешкім тоқтау бола алмайды. Осының салдарынан нысан құрылысының бастапқы есептелген құны да өзгеріп кетеді»,- деседі, шыр-пыр етіп.

Сонда қалай, мемлекеттік бюджеттен аударылған қомақты қаржының дұрыс игерілмей қалуына мердігер компаниялардың келісім-шартты мезгілінде орындамауы ғана себеп болуы керек пе? Демек, бұл тұрғыда облыс басшылығы сүттен ақ, судан таза болып, тек республикалық қаржыландыру тетіктерінің игілікті іс тындыра алмай отырғаны ғой? Ондай түйткілдерді өзара ақылдаса шешіп, ортақ қаржының орнымен жұмсалуын қатаң қадағаламағанда, облыстық әкімдіктегі басшы-қосшылар не бітіріп отыр? Жоғарыда жеке-жеке тоқталып тұрып атап көрсеткен мәселелердің өзін бірізділендірмей, бұлар не тындырып жарытты, сонда?..

Шымшым шындықты босағасынан бас қылтитып көргеніміз болмаса, керемет кеңселердің түкпіріне көз де жетпейді, сөз де өтпейді.

Еркеғали БЕЙСЕНОВ, Астана-Қостанай-Астана

The post Еңсесі еңкіш тартқан егінді жер appeared first on Қазақия газеті.

Елімізде бейресми түрде «екінші үкімет» деп әспеттелетін «Самұрық-Қазына» АҚ инвестициялық жобаларды жүзеге асыруда көш басында көрінді.  Биыл олар қуаттылығы 45 МВт болатын Ерейментау жел электр станциясын пайдалануға бермек.  Ол бұл жаңа құрылым «ЭКСПО-2017» көрмесін энергиямен қамтамасыз етеді екен.

ҰӘҚ-ның бизнесті дамыту жөніндегі бас директоры Берік Бейсенғалиевтың айтуынша, қор жобалары аясында аумағы 135 мың шаршы метр «жасыл орам» құрылысы жүргізілуде, нысанның жартысын тұрғын үй құрайды, қалған бөлігі коммерциялық алаңдарға беріледі. Бұл нысандардың инновациялығы мен даралығының кереметтігі соншалық, олар инновациялық материалдармен салынады, онда климатты да бақылай алады екен.

Аталмыш ғимаратта ылғалдылықты, ауаның тазалығын автоматты түрде сақтайды, өзі реттелетін жылыту жүйесі бар көрінеді. «Жасыл алқап, оның ішінде — шатырда, геотермалдық жылу сорғылары, күн энергиясымен жылыту және басқа да көптеген инновациялық элементтер болады», — деп отыр бас директор.

Сонымен қатар, химия және мұнай химиясы саласындағы инвестициялық жобаларды жүзеге асыру аясында «Тараз» және «Атырау» еркін экономикалық аймақтары (ЕЭА) құрылған екен. Бірінші ЕЭА аумағында 14 ірі жоба салынады, нақты айтқанда биыл натрий цианидін өндіретін зауыт құрылысы басталған. Атырауда полиэтилен мен полипропилен өндіретін жобалар дайын тұрған көрінеді. Бас директордің сөзіне қарағанда,  шығарылатын өнімдерді өткізу нарығы — Қазақстан, Ресей, Қытай, ТМД елдері екен.

«Инновация» атты тылсым құпиясы мол,  ерекше бір зертханада, керемет ғалымдар жасайтын дүние секілді елестей беретін-ді. «Бақсақ бақа екен» демекші, батыстық қарапайым бір жігіт зерігіп отырады екен де, «Facebook» дейтінді ойлап таба салған екен. Сонымен, небары  26 жасында миллиардер болып шыға келіпті ғой. Ал, оны барша ғалам инновация жемісі  деп тамсанып жатқаны бәрімізге мәлім. Сонда бұл инновация деген не деп түсіндірме сөздікке үңілсек,  «innovates» (in-болгох+novus-жаңа) деген латын сөзінен шыққан депті.

Олай болса, оның жаңа идея екені белгілі. Қоғамда зор сұранысқа ие, нарықта өз орнын тауып орнығып кететін жаңа өнімнің, көрсетілетін қызметтің ерекше түрі, тыңнан түрен салатын технология. Алайда, Қазақстанда осыны ойлап таптық делік. Бірақ, ақша жоқ болса, тың идеямен қайда бара аламыз. Мысалы, мен жаңа идеямды яғни, инновациямды кепілдікке қойып банктен несие алуыма бола ма? Әрине, мүмкін емес, тіпті есігінен де қаратпайды.

Олай болса, бізде инновация қалай дамымақ? Шын мәнінде, Қазақстан халқы жүз пайызға жуық сауатты. Қазір жоғары білім алу жағынан келгенде алдыңғы қатарға өтіп кеткен шығармыз. Осындай биік әлеуетті елдің азаматтарында жаңа идея тумайды десек, қатты қателескен болар едік. Мысалы, ана жылы Қарағандыдағы «Дарын» мектеп-интернаттың түлегі Әсия Құсайынованың Қазақстан климатына икемделген жел қозғалтқышы жобасы халықаралық ғылыми-инженерлік конкурста жеңіп шыққанын «Азаттық» радиосы хабарлаған еді.

Бойжеткен АҚШ-та өткен байқауда «Климат және энергетика» категориясы бойынша бірінші орынды жеңіп алып, үш мың АҚШ долларын және «Үздік инженерлік жұмыс» деген атақ алып, бес мың АҚШ долларын сыйлыққа алған. Сонда біздегі мектеп оқушысының өзі осал емес екендігін мұхиттың арғы жағына барып қана мойындатты. Сол идеяны осыған дейін көріп, қолдап, инновацияға айналдырсақ кім қолымызды қағып отыр?

Жалпы мұндай тың идеяларды қолдауға өзге жұрт жомарт екен.  Соның бірі — Америка Құрама Штаттары. Мысалы, оларда венчурлы инвестициялық қор (venture-бақ сынап көру) дейтін бар екен. Жалпы шығын шықпай табыс та кірмейтіні белгілі жайт. Мол табыс әкелетіндігіне сенгенде ғана инвесторлар тәуелкелге бармақ. Айталық, АҚШ  венчинвесторлардың тың идеяларына арнап жылына ІЖӨ-нің 0,2 пайызына тең қаржы бөледі. Есесіне одан 21 пайыз-
дық деңгейде табыс табады екен.  Венчқорлардың бір ерекшелігі, банктер секілді несие таратып қойып, қол қусырып отырмайды. Керісінше, несие алған  компанияға алғашқы күннен бастап қолдау көрсетіп, бірлесіп жұмыс істейді, сол арқылы өзіндік үлесін де алады. Соңғы мәліметтерге қарағанда, американдық 11,9 миллион азамат венчқорынан ақша алып өз ісін жаңадан бастаған. Бұл АҚШ-тағы өзін өзі еңбекпен қамтушылардың  11 пайызын құрап отыр.

Жалпы тәуекелшіл байлар жастардың тың идеяларын қолдап, оларға табыс табары, тақырға отырары белгісіз болып тұрған кезінің өзінде  қаржы құяды. Соның арқасында бүгінде «Apple», «Intel», «Cisco» секілді компаниялар әлемге әйгілі болып отыр. Американың венчинвестиция тарихында Лоуренс Рокфеллер деген қаржыгер елеу-
лі рөл атқарған екен. Ол бір топ ағайындардың бірлесіп құрған «Venrock Associates» фирмасына және «Intel», «Apple Computer» секілді көптеген компанияларға ең алғашқы болып көмек қолын созған. Осындай жомарттық пен ізгі ниеттің арқасында бүгінде олар әлемге аты мәшһүр өндіріс ошақтарын қалыптастырып, ел-дің гүлденіп дамуына орасан зор үлес қосып отыр.

Ал, өкінішке орай,  біздің әл-ауқатты адамдарда ондай отаншылдық та, түйсік те жоқ. Көбінесе, бұрынғы шенеуніктер қазіргі бизнесмен байларға айналған. Ұрлаған-жырлаған ақшаларын шет елдің банктеріне апарып тығулары мүмкін. Тығады да. Және оны қалай заңдастырып алуды да жақсы біледі. Ал, ел игілігіне жаратып жатқандары шамалы. Екінші деңгейдегі банктер ақшадан ақша тудыруды ғана місе тұтып, екі пайыздық өсіммен шет елден алған несиесін жиырма-отыз пайызбен халыққа таратып, елдің үстінен күн көріп отыр. Жаңа идеяларды қолдау туралы ой біздің байлардың  жуық арада миларына кіретін мәселе емес.

Жалпы, инновацияны тек қана тың идеяның аясында түсінсек тағы жаңсақтық болатын секілді. соңғы 20 жылда әлемде кең өріс алған білім мен біліктілік төңкерісімен байланысты инновация ғылым мен технология салаларымен тығыз сабақтастырылып түсіндірілетін болды. Шын мәнінде, ол тың идея мен жаңа білімді байлыққа айналдыратын факторға айналды. Ал, «жаңа білім» дегеніміз  ғылым мен технология-
лық іс қызметтің нәтижесінде пайда болған экономикалық, әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған, патенттелген зияткерлік туынды болып табылады.

Кезінде оны әйгілі Бернард Шоу «Сенде бір алма, менде бір алма, екеуміз оны алмастырсақ, әрқайсымыз жалғыз жемісімізбен ғана қала береміз. Ал, идея алмассақ, біріміз екеу болады» деген екен. Расында, білімді, ақпаратты, идеяны өзара алмасуға болады және оны қолданысқа енгізген сайын жоғалмайды, керісінше ол беретіндіктен экономиканы дамуға жетелейтін таусылмас байлық.

1980-жылдардан кейін АҚШ пен  Еуропа елдерінің экономикалық көрсеткіштерінің күрт өсуінің сыры білімді қолдаудың, оны дұрыс бағалаудың және іскерлікке баули білгендігінің нәтижесі көрінеді. Мәселен, Израил, Малайзия, Сингапур, Оңтүстік Корея секілді елдер соңғы 20 жылда жоғары дамыған елдерді қуып жетіп, білімге негізделген экономикаға көшіп үлгерді.

Жерінің көлемі жағынан бізден 80 есеге аз, 60-жылдық қана тарихы бар, табиғи байлықтан құралақан Израиль елінің ІЖӨ бір адамға тиесілі үлесі бізден әлдеқашан көп, яғни,  29,200 АҚШ долларына жетіп отыр.  Дамудың мұндай жетістігінің құпиясын зерттеген ғалымдар оны да инновацияны лайықты қолдағандарымен түсіндіреді. Ғылым мен технология саласына қаржы аямаған, азаматтарының біліктілігіне ерекше назар аударған Израил венчкапиталдың бір адамға тиесілі көлемі жағынан АҚШ-ты әлдеқашан басып озған.

Экономикалық өсім жағынан келгенде біз де көштен қалып отырған жоқпыз. ІЖӨ-нің жалпы көлемінің индексі одан бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда 107,5 пайызға артқанын ҚР статистика жөніндегі агенттігі хабарлап жатады. ІЖӨ-ді салаға бөліп қарастыратын болсақ, өндіріс ауқымы 11,3 трлн.теңге немесе 43,2 пайызды құрайтын көрінеді. Ауылшаруашылығы, аң және балық аулау 5 пайыз немесе 1,4 трлн. теңгені құрап отыр. Өнеркәсіптің үлесі 31,5 пайызға жетті, бұл 2 трлн.теңгеге тең. Өкінішке қарай, аталмыш өсімнің көп бөлігіне табиғи байлықты, шикізатты игерудің есебінен жетіп отырмыз. Жер бетінде таусылмас ештеңе жоқ. Сол кезде не технологиясы жоқ, не өзіндік өнімі жоқ қазақ елі қайтып жан бақпақ. Осы сұрақтың жауабына бас қатыру бәрінен маңызды болып тұр.

Бұл тұрғыдан келгенде, біздің инновацияшыл үкіметтің қарымы қандай деңгейде екенін күнделікті өмірдің өзі айшықтап тұрған жоқ па?

Ризабек АЛТАЙБАЙ

The post Инновацияшыл үкіметтің қарымы қандай? appeared first on Қазақия газеті.

Қазақстан мен Ресей Үкіметтері арасындағы (10.12.1994ж.) «Байқоңыр» кешенiн жалға алу шартында: “Комплекс «Байконур» передается в аренду на 20 лет. Срок аренды будет продлен на последующие 10 лет, если ни одна из Сторон не заявит путем письменного уведомления о своем намерении расторгнуть настоящий Договор не позднее чем за 6 месяцев до истечения срока его действия” деп жазылған. Яғни, екі жақты қол қойылған құжат бойынша жалдық мерзім биылғы жылдың соңында тәмамдалуы тиіс. Алайда, Ресейдің ғарыш мамандары өткен ғасырдың сонау елуінші жылдары салынған ескі үлгідегі сынақ-ұшыру құрылымдарын жаңа заман талабына сай қайта жарақтандырып, оның экономикалық табысын көру үшін кемінде жарты ғасыр уақыт қажеттігін ашып айтты. Осы бағыттағы ғылыми-техникалық негіздемелерді алдын-ала сараптамадан өткізген ресейліктер еліміздің жоғарғы атқарушы билігі тарапынан келісім уақытын мерзімінен бұрын қайта қарауды сұраған сынды. Бұл бастаманы отандық ғалымдарымыз да толығымен құптап, екі жақты бәтуа мемлекет басшыларының “Байқоңыр кешенін тиімді пайдалану бағытындағы Қазақстан Респуб-
ликасы мен Ресей Федерациясы арасындағы ынтымақтастықты дамыту жөніндегі” Келісімге (09.01.2004ж) қол қоюымен тиянақталғанын білеміз. Бұрынғы уағдаластықтарды жаңаша рәсімдеудің нәтижесінде  ғарышжайды бірлесе  пайдалану уақыты 2050 жылға дейін ұзартылды.

Бірақ біздің ел аса улы сұйықтарды отын түрінде тұтынатын бүгінгі “Протонның” орнына жанармаймен (кислород пен керосин) қоректенетін жаңа үлгідегі «Ангара» зымыран тасымалдағышының жобасын Байқоңырға бейімдеп жасау талабын қойды. Міне осылайша, қазiргi заманғы ғарыш технологиясын әзiрлеу бағытындағы «Байқоңыр» ғарыш айлағында «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін құру туралы Келісім” (22.12.2004ж) бекіп,  ортақ мүдде тұрғысында Қазақстан мен Ресей арасындағы “Бәйтерек” бірлескен кәсіпорны ұйымдастырылған еді.

Қалжасы қалың құжаттың үшінші бабын қарасақ: «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенiн құру және оны одан әрi пайдалану мақсатында «Бәйтерек» Қазақстан-Ресей бiрлескен кәсiпорны» акционерлiк қоғамын тепе-теңдiк қағидаттарында  құрады. Қазақстан тарабынан құрылтайшы болып – Қаржы Министрлігінің мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті, ал Ресей тарабынан құрылтайшы ретінде — «М.В.Хруничев атындағы ғарыштық ғылыми-өндiрiстiк орталығы» — мемлекеттiк бiртұтас кәсіпорны әрекет етедi. «Құрылтайшылар бiрлескен кәсiпорынның жарғылық капиталына әрқайсысы 200 мың AҚШ доллары мөлшерiнде ақшалай қаражат енгiзедi» деп жазылса, келесі тармағында:  «Қазақстан бiрлескен кәсiпорынға негiзгi борышты өтеу үшін  0,5 сыйақы ставкасы бойынша 4 жылдық жеңiлдiктi кезеңмен 19 жылға 223 миллион АҚШ долларына баламалы сомада бюджеттiк кредит беретіні және жобаға қызмет көрсету жөнiндегi агент міндетін  орындау «Қазақстан Даму Банкi» акционерлiк қоғамына тапсырылатындығы»  мақұлданған.

Бірлескен акционерлік қоғамының негізгі міндеті адам өмірі мен қоршаған ортаға тигізетін экологиялық зияны  басым амил мен гептил сынды аса улы химиялық отын түрлерін тұтынатын ескі зымыранды алмастыратын заманауи құрылым қалыптастыру болатын. Өйткені, ғаламшар аралық кеңістіктің кез-келген нүктесіне түрлі бағыттағы жер серіктері мен басқа да ауыр жүктерді жеткізуге арналған зымыранның бұл түрін ресейліктер коммерциялық негізде жиі пайдаланып жүр.

Бірақ, апатқа ұшыраған соң бүтіндей бүлінуіне байланысты іске жарамсыз күйінде қаңырап қалған алып кешен мен 70 нысанға қоса басқа да қосымша 12 техникалық жүйені ресейліктердің есебінен шығарып алып, жасалынған жобаға сай қайта қалпына келтіруге қазына қорынан қыруар қаржы қарастырылуы қажеттілігі және жаңаша жасақтаудың жүгі бес батпан болатындығын байқоңырлық басшылар бұрыннан білгені белгілі. Алайда, олар жайсыз жағдайларды шенді шекпенділерге дер кезінде жеткізе алмай тілін тістесе керек, уақыт өте келе ішіндегі мұңын ақтаруға кірісті. Бірақ бұл кезде бәрі кеш еді. Себебі осы мұғдар аралығында қаншама қаражат жұмсалып, біраз шаруалар атқарылған-ды. Президенттердің батасымен мақұлданған аса ауқымды мега жобаны кемшіліктеріне байланысты дереу тоқтатып тастауға басқалардың құзіреті жүрмейтіні даусыз. Десе де тараптардың қытығына тиетін қолайсыз әңгімені бірінші бастаған осы ғарыштық саланың жетекшілігіне (2007ж.) аталмыш акционерлік қоғамның бас директорлығы (2005ж.) қызметінен ауысып келген қос жұлдызды ғарышкер Талғат Мұсабаев.

«Те, кто готовил с нашей стороны данное соглашение, конечно,  мало понимали вообще в ракетно-технической технике и тем более в создании таких мегакрупных проектов, как Байтерек. Были допущены серьезные ошибки, которые привели к тому что, например, в соглашении о Байтереке не заложены никакие меры ответственности со стороны Российской Федерации. Россия фактически не имеет никаких рисков в создании данного комплекса, не финансирует, не представляет никаких гарантий. Было очень сырое соглашение со стороны Казахстана, тех специалистов, которые готовили данное соглашение». «Конечно,  сегодня эти все противоречия и недоработки вылезли наружу. Мы имеем ряд огромных проблем при создании этого ракетного комплекса. В частности одной из самых больших трудностей является то,  что финансирование, согласно соглашению, осуществляется только с казахстанской стороны и (…) только за счет бюджетного кредитования. Сегодня немножко смешно и, конечно, печально выглядит то, что совместное предприятие Байтерек оно уже должно банку какие-то проценты и тому подобное. Еще не построили, а уже должны. Нужны гарантии от России того, что этот комплекс будет построен и не будет забыт в степи, как памятник бесхозяйственности», -  деді (тұп нұсқаны тәржімаламастан таратқанда) ол осыдан екі жыл бұрын агенттіктің жылдық қорытындысына байланысты ұйымдас-
тырылған басқосу барысында.

Үш жақты ынтымақтастық қажет деді

Ұзақ жыл түрлі салалық ведомстволардың құрамына жиі ауысып, кейіннен Білім және ғылым министрлігінің еншісіне берілген аэроғарыштық комитетінің бұрынғы басшылығының қателіктерін шұқып көрсеткен жаңа жетекшінің дәлелдері күн өткен сайын расталып, ақыр соңында екі жақ жобаның қайта қаралуын кұптады. Нәтижесінде тараптар «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін «Зенит» зымыран тасығышы негізінде құрылымдаудың жоспарын зерделеп, жалдық құрамға алынған тиісті нысандарды мүлік иесіне кері қайтару және пайдалануға қажет нормативті құқықтық, техникалық, әкімгерлік құжаттардың топтамасы нақтыланған.

- Алайда бұл жобаны тиімді жүзеге асыру үшін Қазақстан, Ресей және Украина елдерінің үшжақты ынтымақтастығы қажет, — деді биылғы мамыр айында орталық коммуникациялар қызметіндегі брифинг барысында ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы Талғат Аманкелдіұлы. — Осыған байланысты мүдделі мемлекеттің ғарыштық сала басшыларының кездесуін ұйымдастыру жоспарланып, жұмыстар жүргізілуде.

Қазақстан мен Ресей мемлекеттері мақұлдаған бұл бастаманың да баянды боларына күдік келтірушілер көп. Себебі, бұл зымыран тасығыштық кешеннің тізгіні украиналықтардың қолында. Славян тектес екі мемлекеттің қалыпты қарым қатынасы кезінде белгілі бір бағыттар белгіленіп, басымдықтар бекітілген. Келісімнің қадамдарын еуропалық одақты қолдаушыларға қарсылық көрсетудің дау-дамайын қиян-кескі ұрысқа айналдырған солақай саясаттың соғыстық сипаты тұсап тұр. Шабуылды шайқастар түбінде тоқтағанымен ашу мен ызаның қашан тарқайтындығы жаратқан иеге аян. Дербес экономикалық ұстанымы бар тәуелсіз жұрттың халықаралық деңгейде мойындалған шекарасына нақақтан шабуыл жасап, бір бөлігін еріксіз оқшаулау арқылы құрамына қосқанын халықаралық қауымдастықтың айыптағанын білеміз. Орыс тілділердің саны көп қалаларға басбұзарларын жіберу арқылы қарапайым халықты арандатқан ресейлік басшылардың әділетсіз әрекетіне кіжінген кекілділер ғарыш саласындағы ынтымақтастыққа мүлде нүкте қойса оңбай ұтыларымыз айдан анық. Себебі кешеннің ғылыми-техникалық әлеуетін мемлекеттің мақсат-мүддеге сай тиімді пайдаланудың болжамды сәті екінші мәрте уысымыздан сусып түспек.

“Бәйтеректің” басталуы Байқоңырдағы ресейлік әскери құрамалардың уақытша қызмет атқарған азғана бөлігі толықтай таратылуымен тұспа-тұс келгенін қайтерсің?! Отандарына көшпей қалған жұмыссыз жандардың сынақ және құрастыру алаңдарынан жинақтаған тәжірибелерін жастарға үйрету қажеттілігіне орай біраз адамды сол кездің өзінде 100 және одан да жоғары жалақы төленетін қызметтерге қабылдағанына қандастарымыз қапаланған күйінде қызғанышпен қараған. Жауапты жұмыстарды жүйелі жүргізуі тиіс таңдаулылардың кабинеттерінен шықпай мемлекеттің қыруар ақшасын қалтасына басқан тоңмойындығына ашуланған азаматтарымыз кейіннен “мемлекет басшылары бекіткен тұғыр тастың маңайы тым-тырыс, құрылыс қашан басталады?” – деп мазасыздана бастағаны бар. Себебі ғарышжайдың жарты ғасырлық мерей тойына (02.06.2005ж) арнайы келген ел басшыларының сапарында осы тұсқа “Бұл жерде Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаев пен Ресей Федерациясы Президенті В.В.Путин “Бәйтерек” ғарыш зымыран ұшыру кешенінің алғашқы тасын қалады” – деп жазылған ескерткіш тақта орнатылған-ды.

Алайда, тынымсыз тірлікпен түрленуі тиіс бұл маңайдың қазіргі кезде қаңырап қалғанын көресің. Бірнеше мыңдаған шақырымға созылған құла дүздің бір пұшпағындағы украиналық зымыран кешенін қазақтардың қабылдауы қиын. Себебі, жұт жеті ағайынды дегендей, алдыңғы аптаның соңында ресейлік ресми құрылымдардың дерегіне сүйенген отандық бұқаралық ақпарат құралдары жұлдызды шаһар мен ғарыш айлағындағы маңызды нысандарды күтіп ұстау шығындары мен қызметкерлерге төленетін ақы үшін 2016 жылғы федералдық бюджет жобасында жоспарланғаннан әлдеқайда аз қаржы қарастырылуына байланысты жалдық сипаттағы өңірдің болашағы бұлыңғырланатындығын жарыса жазды.

Расында орманды алқаптың арасында жаңа заманға ла-йықталған ғарышжай құрылысын бастаған көршілеріміз ақшаны бізге емес өздеріне бөлетіндігі нақтыланса, зымыран кешенін қайта қалпына келтірмек түгілі жүз мыңға жуық тұрғыны бар құлыптаулы қала мен іргелес екі елді мекендегі жиырма мыңнан астам қазақстандықтардың тағдыр талайы қыл үстінде қалатындай. Демек, әл-әзірге бағымыз болар “Бәйтеректің” болашағын ауыз толтыра айтпағанда “Байқоңырдың” ертеңі ертегі елесіндей.

Нұрлан МЕРАЛЫ, Астана қаласы

The post «Бәйтерек» – бағымыз болмады… appeared first on Қазақия газеті.

Әлем экономикасының қазіргі жағдайы шынымен де, қаржылық дамудың жаңа либериализм түрінің баянсыздығын мойындап жатқандай.  Енді социализм мен капитализмнің артықшылығын  қоса пайдаланған жаңа құрылым қажет екенін жариялап жатқандар да баршылық.  Әлемдік экономикалық Давос форумына баға берген сарапшылар ендігі жаңа құрылым  социализмдік үйлестірумен жүретін капитализм базасына негізделеді деген пікірде.

Жалпы кез-келген теориялық тұжырымдамаларды шынайы өмірмен сабақтастырып, жүзеге асыру мәселесі  ұтымды ұйымдастырылған институттар мен білікті мамандарға келіп тірелуі заңдылық. Олай болса, біз секілді ашылып-шашылып жатқан, шенеуніктері жауапкершілік атаулыдан жұрдай біздің елде тіпті қиын. Айталық, әкім немесе министр болған белгілі адамдар қызметтен кете сала шетелдерге қоныс аударады. Біраздан соң, оған іздеу жарияланып, қылмыстық іс қозғалады. Табиғи байлығы мол Қазақстанның халқы кедей. Ел экономикасын кім көтереді, алдағы болашақта қалай дамытады, жұрт кімге сенім артады, ол жағы беймәлім.

Социализм тұсындағы 80-ге жуық жылда жиған-тергенін  көптеген дамушы ел либериализмді таңдаған 20 жылдың ішінде құртып тынды. Олардың саяси жүйесі олигархтардың ашса — алақанында, жұмса — жұдырығында. Әлеуметтік әділетсіздік пен экономикалық алаяқтық, ұрлық-қарлық белең алып, қоғамдық саясат тығырыққа тірелді деп есептейтін институттар да әлемде баршылық. Кешегі социалистік, бүгінгі дамушы аталатын елдердің денсаулық сақтау, жұмыспен қамту, білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру, зейнетақы жүйесі секілді өзекті салалары түгел тоналып, жұртта қалған ескі үйдің кебін кигені рас.

Сонымен қатар, бүгінде «жаңа қазақ», «олигархтар» атанып жүргендердің көбі бұрын ырғақты жұмыс істеп келген зауыттардың күл-талқанын шығарып, техникасы мен құрал-жабдықтарын талан-таражыға салып, совхоз-колхоздардың мал-мүлкін ақшаға айналдырған «алпауыттар» екені белгілі. Олай болса, либериализмнің саяси, экономикалық машинасы тәуелсіздіктің жиырмадан астам  жылында  ел тұрғындарының бар байлығын білім-білігімен, ар-ұятымен қоса жалмап жатқан жоқ па?!

Қалай десек те, әлеуметтік теңсіздіктің пайда болғаны шындық. Астана, Алматы секілді мегополистерде біреулер көп пәтерлі тұрғын үй кешендерін жалға алатын клиент таппай «тойып секірсе», халықтың көп бөлігі қала шетіндегі саяжайлар маңынан тапқан ұлтарақтай жер телімін заңдастыра алмай сандалып жүр.

Бұл жерде социализмді дәріптеудің, капитализмді даттаудың қажеті жоқ. Бүгінгі Қазақстан «жан басына шаққанда жалпы ішкі өнімі 11 мың АҚШ долларына тең» деген көрсеткішімен бай елдер санатына жатса да, жүйесіз либериализмнің салдарынан ел тәуелсіздігіне қауіп төніп отырғанын, отаншылдық сезімнің құнсызданғанын, экономиканың алаяқтарға жем болғанын, дағдарыс пен кедейшіліктің белең алғанын, инфляция, банк қарызы өсімдерінің алқымдап келе жатқанын, бұның ақыры күйреуге қарай жетелейтін фактор екендігін айтпау — күнә.

АҚШ-та 1930, 2008 жылдары болған дағдарыстың сырын ғалымдар мемлекеттің ел экономикасына көңіл бөлмей либералдық тұрғыдан қарауының салдары деп танып отыр. Әрбір демократиялық мемлекет өз халқын ең бергісі ішер ас, киер киім, жатар орынмен қамтамасыз етуге міндетті. Осы миссия-
сын толық атқарған соң ғана саяси, экономика, әлеуметтік мәселелер жайындағы саясатын белгілеп, әлем назарын аударатын түрлі жиындарын өткізіп, арзанқол популизмдерімен айналыса берулеріне болады.

Демократия теориясында «халықты алда, ұрлық жасап байыған соң билік орынтағын сатып ал, алаяқтықпен айналысып, шетел банктеріне қаржыңды жасыр» деген баптар жоқ. Демократиялық құндылықтың негізі — әділдік, адамгершілік, теңдік.  Олай болса, «Соңғы екі-ақ жылдың ішінде 40-тан аса республикалық деңгейдегі басшы, облыстық, қалалық көлемдегі, әкімдер мен әкім орынбасарларын қосқанда 250-тен астам жауапты тұлға қылмыстық жауаптылыққа тартылды», — деген мемлекет басшысының ресми мәлімдемесі нені білдіреді?

Бұл -  жемқорлық пен сыбайластық «бәсекесі»  бойынша әлемде дес бермей тұрмыз деген сөз. Соның салдарынан ел тұрғындарының тең жартысынан астамы кедейшіліктің зардабын тартуда. Банктен алған несиесі мен ипотеканың өсімін қайтара алмағандардың алды асылып, соңы көп қабатты ғимараттың үстінен секіріп, өздерін өртеп өлуге дейін барып жатыр. «Мұнай барондарының» тойымсыздығы салдарынан Жаңаөзенде бейбіт тұрғындар оққа ұшты.

Бай мен кедейдің арасындағы айырмашылық та жер мен көктей. Кейбір зерттеушілердің мәлімдеуінше, олигархтардың табысы қатардағы қызметкердің кірісінен 250 есе көп көрінеді. Соның бәрін байлар адал еңбегімен тауып отыр деу орынсыз. Экономикалық тұрғыдан біз әлемде бәсекелестікке ең қабілетсіз елдердің қатарында тұрмыз.  Сыртқы жалпы қарыз 145 миллиард долларға бағалануы осы сөзімізге дәлел.

Қазақ жерінің асты-үстіндегі байлығын тонап, экологиялық апатқа қарай сүйреп келеміз. Енді атом қалдықтарын әкеліп көмбекпіз. «Судың да сұрауы бар» және оның тіпті қатал екендігін кешікпей қатты сезіне бастайтын түріміз бар. Мақтанып айтуға тұрарлық неміз қалды? «Самырұқ-Қазына» әл-ауқат қоры бізге не берді? Барымызды талан-таражыға салып шашпаса, әл-ауқатымызды көтеретіндей ештеңені әзір көріп тұрған жоқпыз.

Өзге жұртты қайдам, әйтеуір, біздегі экономика  жеке тұлғалардың тойымсыздығына, ашкөз жемқорлығына негізделгендіктен ар-ұят, моралдық құндылықтар аяққа тапталуда. Ол аз болғандай ел тәуелсіздігіне, ұлттық қауіпсіздікке де салқынын тигізетін түрі бар. Себебі, бізде бүгінде бәрі ашық-шашық. «Есіктен кіріп, төр менікі» дейтіндерге бар жағдай жасалып қойған.

Табиғи байлығымызға қожалық етіп отырған шетелдік компаниялар біздің заңымызға пысқырмайтын болып барады. Жерімізді өндіріс қалдықтарымен улағандарымен қоймай, азаматтарымыздың «табан ет, маңдай тері» жалақыларын бермей қорлайтын жағдайға жеткен. Ал, оған ара түсіп, күнін жоқтау-
ға міндетті шенеуніктеріміз біз төлеген салықпен білгендерін істеп, қалтаның қамымен жүр. Көптің игілігі үшін, елдің гүлденіп дамуы жолында жан аямауға тиіс ел тізгінін ұстаған тұлғалардан қайыр болмаған соң не шара.

Экономикалық либериализмнің салдарынан Африканың бірқатар мемлекеттері шетел көмегіне басыбайлы кіріптар болып, тәуелсіздіктерінен көз жазып қалғандары бізге ащы тарихи сабақ болуы керек еді. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарынан көптеген орташа американдықтар кедейлер қатарына түсіп жатыр. Енді, адамзат соңғы  30 жыл бойы ту етіп көтерген либералдық тәсілімен қоштасуына тура келетін шығар. Давос форумының діттегені де сол секілді көрінді.

Экономика — білім мен біліктілікке негізделгенде ғана елдің өркендеуін қамтамасыз ете алады. Біздің әкім-қаралардың «бәсекеге қабілеттілік» деген сүйікті сөзі  бар.  Ал, «бәсекеге қабілеттілік»  теориялық негіздемесінің мықтылығына сай көрініс табуы керек. Әйтпесе, сөз жүзінде айтып, іс жүзінде шикізатқа ғана сүйенген экономикамен алысқа шаба алмаймыз. Өндірістік жаңа технология атаулыдан жұрдай экономикамыз біздің адамзат өркениетінен көптеген жылдарға артта қалып қойғандығымыздың айғағы.

Бұндай елді орта ғасырдағы феодализммен ғана салыстыруға болады.  Өз халқын екінші деңгейдегі банктердің табанына салып берген, арасында инфляциямен мүжитін, айлығы шайлығына жетпейтін, қолында дипломы болғанымен  жұмысы жоқ жастары өріп жүрген елді өркениеттің басқа қай санатына жатқызуға болады?!

Мұндай жағдай жалғаса берсе, қоғамда тұрақсыздықтың белең алмауына, әлеуметтік институттардың әлсіреп күйремесіне еш кепілдік жоқ. Жұмыс орындарын ашу, еңбекақы төлеу, денсаулық сақтау, білім беру секілді әлеуметтік маңызды салалардың атқаратын рөлін жоғарылатпайынша, кедейшілікпен күресті іс жүзінде қарқынды ету қиын.

Дүниежүзілік екі бірдей соғыс- тұрып кетуінің себебін зерттеген экономистер, олар Германиядан көп дүниені ұрлап, тасып әкетті дегенді алға тартады.    Жалпы, Германия экономикасы ұжымдық құрылымға негізделетіндіктен кез-келген дағдарысқа төтеп бере алатын көрінеді.

Шынында, Еуропада дағдарыс өршіп, әлем экономикасы әлсіреп жатса да германдар абыржып отырған жоқ.  Қазіргі таңда дағдарыстан қажыған адамзаттың үкілі үміті тағы да Германия болып отыр. Әлем руханиятының айтулы теориялары мен тұжырымдамаларын жасап, кәдеге жаратқан ақылмандардың дені неміс ойшылдары екені белгілі.

Олай болса, Қазақстанды дамудың биік сатысына көтеретін де оның шикізаты мен табиғи байлығы емес, өз ісін білетін білімді де, білікті азаматтары, әлеуеті биік мамандары екендігі еш шүбәсіз шындық.

Қуандық Шамахайұлы.

The post Шикізатқа сүйенген экономикамен алысқа шаппаймыз appeared first on Қазақия газеті.

Министрдің сөзіне қарағанда, бүгінгі күні Қазақстанда жанармай көрші Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан елдерімен салыстырғанда анағұрлым арзан екен. Осылай деп басу айтқандай болған министр әлемдегі экономикалық ахуалды еске сала отырып, Қазақстан жасанды түрде жанармай бағасын ұстап тұра алмайтындығын да ашық айтты. Сондай-ақ, министр Қазақстанға Ресейден бензин әкелуге шектеуді алып тастау туралы мәлімдеді.

«Мұнай және газ министрлігі Көлік және коммуникация министрлігімен бірлесіп Ресейден Қазақстанға мұнай өнімдерін тасымалдауды шектеудің күшін жою туралы бұйрыққа қол қойғанын хабарлаймын», — деп толықтырды Ұ.Қарабалин.

Министрге сауал қойған журналистер Қашаған кенін игеру мәселесіндегі  түйткілді айналып өте алмады. Алайда, министр бұл мәселенің басы ашық болса да, сұрақты түсінбеген сыңай танытып жақауратты ма, әйтеуір, оның бүге-шігесіне бармай  сылап-сипап қоя салды.

Негізі, үкімет дәл осы Қашағанға көп үміт артқаны, көптеген жобалардың үкілі үміті осы нысан екені жалпақ жұртқа мәлім жағдай еді ғой. Соған қарамастан, министр оған қарап қалған ештеңе жоқ дегендей сыңай танытты. Асылы, солай болғай деп тілейік. Бірақ, қазіргі қисынға салсақ, ЕХРО көрмесінің қаржылық шығынын жабады деген үмітіміз де ақталмай қала ма деген ой туады екен. Сала министрінің уәжіне қарағанда, қаржының сексен пайызы кенішке салынған инвестицияны өтеуге жұмсалатын көрінеді.

Жобаны қолға алған шетелдік мердігерлер қазіргі күні оны мерзімінен кешіктіргені үшін жылына 30 миллион АҚШ доллары көлемінде айппұл төлеп отыр дейді. Бұл әрине, кеніштің жұмыс істеп пайда тапқанының қасында айтуға тұрмайтын «мал сілекейі» ғана ғой. Бұл айыппұл сол қалпында тұрады. Оның үстіне қайта жөндеу, құбырларды қайта салу жұмыстарының бәрі Қазақстан мұнайының бағасымен өтелмейді, керісінше мердігерлердің өз мойнына түседі дегенді айтқан Ұзақбай Қарабалин соған да шүкіршілік етіп отырған сыңайлы.

Осыған дейінгі ақаудың себебін енді түсінгендей болдық. Қысқасы, Қашаған кенін игеру барысында газ және мұнай құбырларының қосылған тұсында жарықшақ пайда болған. Осының салдарынан оны игеру жұмысы тоқтатылған көрінеді.

Министрдің түсіндіруіне қарағанда, ақаудың себебі, дәнекерлеу технологиясын таңдаудағы қателіктен немесе оны орындаушылардың технологияны дұрыс атқара алмағандығы салдарынан болуы ықтимал екен. Ал мердігерлердің құбырдың ішкі жағына жасаған диагностикасы мұнай және газ құбыры толығымен ауыстыруды қажет ететіндігін анықтаған. Бұл ретте екі құбырды толығымен ауыстыру үшін қосымша 200 шақырымдық құбырлар салып, оны төсеу жұмыстары атқарылмақ.

Қашағанның жылдық пайдасы 2 миллиард доллар көлемінде болады деп алақайлағанымыз кеше ғана.  Біздің Үкіметтің үміті мен дәмесі де зор болған еді. Одан түсетін қаржының арқасында әлеуметтік жәрдемақы, зейнетақы, білім, мәдениет, денсаулық сақтау саласы қызметкерлерінің жалақысы өседі деп алақанымыз-
ды ысқыладық.

Қазіргі күйіміз бұқаның артынан астындағы бұлтылдаған нәрсесі әне-міне түсіп қала ма, сонда бір тоярмын деп дәметіп жүріп аштан өлген түлкінің кебі сияқты. Алдағы екі жылда да Қашағанды тығырыққа тіреген ақаудың жөнделетіні, оның іске қосылып кетуі екіталай боп тұр.

Осындайда, еріксіз өзіміз қатарлы мұнайлы елдердің мұңсыз тірлігіне қызғана қарауға мәжбүрміз. Басқасын айтпағанда, кеше ғана бір шекпеннен шыққан Түркіменстан тұрғындарына қызығасың, неткен бақытты ел еді деп.  Ал, министріміз ондай елдерді тілге тиек еткісі жоқ. Керісінше, мұнайсыз елдермен Қазақстанды салыстырады да жанар-жағармай құны бізде әлдеқайда арзан деп, жұрттың көңілін аулығысы келеді.

Қашаған жобасын басқару жүйесінде қайта құру жұмыстары жүріп жатқанын айтады, ресми брифингте Мұнай және газ министрі Ұзақбай Қарабалин. «Қашаған жобасының қымбаттауына келсек, бұл бірінші жыл орын алып отырған мәселе емес. Жалпы, қымбаттау туралы айтатын болсақ, біз 1999 жылдары келісімшарт жасағанда ондағы жоба да, жоспар да сол жылдардың жағдайымен есептелген, қазір жыл сайын қымбатшылық артып отыр» деген министр Қашаған жобасын да осы үрдіспен байланыстырды.

Сонымен қатар, министр Қашаған жобасын басқару жүйесінде қайта құру жұмыстарының жүріп жатқанын атап өтті. Өйткені мердігерлердің өзі қолданыстағы жүйенің жеткілікті түрде тиімді болмағанын, оның бірқатар бағыттары қымбатқа соғатынын мойындаған. Сондықтан да, бүгінгі таңда жобаның көптеген шығындарын қысқарту бағытында түбегейлі жұмыстар қолға алынған.

«Қашаған жобасының құбырында жұмысты тоқтатуға қатысты  мәселеге келсек, бұнымен мұқият айналысып жүрміз. Жалпы, бізде оның шығу себебін түсінуіміз басқаша болса, мердігерлер одан басқа себепті алға тартады. Соған қатысты құбырларға пайдаланылған материалдар, дәнекерлеу технологиялары бойынша өз тарапымыздан тексерулерді жалғастыратын боламыз.  Соның ішінде дәнекерлеу технологиясына қатысты мердігерлерге қоятын шағымымыз баршылық. Ал құбыр материалдарын мердігерлер өздері қайта тексеріп жатыр», — дейді министр.

Қашағандағы кен орнын игерудің тоқтатылуына қатысты Қазақстан тарапы келіссөздер тобын жасақтаған. Аталмыш топ таяуда Лондонда даулы мәселелерге өз уәждерін ұсыну үшін екінші мәрте кездесу өткізген.

«Ресейден мұнай тасымалдау қызметі барлық қатысушылар үшін ашық. Еске сала кетейік, біз көктемде шектеуді енгізіп, оған рұқсатты тек «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясына берген болатынбыз. Бұл шара негізінен Ресейден әкелінетін мұнай өнімдерінің күрт өскеніне қатысты болатын. Жалпы, бізде өзара келісімшарттарға қол қойылып, индекативтік баланс бекітілген, онда біздің бір жылға баж салығынсыз әкеле алатын мұнай өнімдерінің мөлшері көрсетілген», — деді министр.

Оның айтуынша, ағымдағы жылдың бірінші тоқсанында Ресейден тасымалданған мұнай артығымен орындалды. Соған орай, көктемде бір ғана оператор тағайындалып, ресейлік мұнайды  жеткізумен сол ғана айналысып келген еді. «Жарты жыл ішінде біз өзіміз межеленген мөлшерді жеткізіп алдық. Енді еш алаңдамастан шектеуді ашып, кез келген ұйымға тасымалдау мүмкіндігін де беріп отырмыз», — деді
Ұ. Қарабалин.

Осыған орай, министр Қазақстан жағы шектеуді алып тастау туралы бұйрыққа қол қойғанын, енді Ресей тарапында оны келісу процесі жүріп жатқанын айтты. «Біз олардан шешім қабылдағаны туралы ақпаратты алысымен осы бұйрық күшіне енеді», — деді Ұ. Қарабалин.

Министрдің сөзіне қарағанда, ағымдағы жылдың алты айында 7,2 млн. тонна мұнай өнімдері өңделді. Бұл өткен жылғы осы кезеңмен салыс-
тырғанда 100,5 пайызды құрайды.

«Қазіргі таңда қазақстандық үш мұнай өңдеу зауыттарын жаңғыр-ту жұмыстары жүргізілуде. Бұл жұмыстар 2016 жылы аяқталады деп күтіліп отыр.  Нәтижесінде 2017-2022 жылдары Қазақстан толығымен Еуро-4, Еуро-5 стандарттарындағы бензинмен, дизельдік отынмен, авиакеросинмен қамтамасыз етілетін болады», — деп отыр сала министрі.

Доллардың құны өседі деген қауесет те өршіп тұр. Коммерциялық банктер кейбір жерде шілденің аяғында оның теңгеге шаққандағы бағамын 187-ге дейін жеткізіп саудалап жатты. Тағы да девальвация болады деген жел сөздің салдарынан инфляцияның иісін сезген жұрт валюта айырбастау пунктерінің маңында ұзын-сонар кезекке тұра бастады.

Әрине, экономист мамандар доллар құнының артып, теңгенің босаңсуын уақытша құбылыс деп түсіндіріп жатыр.  Бірақ, соған қарамастан өткен жолғы девальвациядан жүректері шайлыққан жұрт доллар сатып алуды тоқтатар түрі байқалмайды.

Жалпы, доллар құнының өстіп аяқ астынан артып шыға келуі мұнай өнімдерінің бағасын арттырып жіберетін кереғарлықты да ертіп жүретіні бар. Ресейден жанармай сатып алатын елдер оның төлемін жасағанда  негізінен АҚШ доллары бойынша есеп айырысатыны мәлім. Осы себептен, доллар құнының артуы жанармай импорттайтын компаниялардың тәбетін ашып, бағаның өсуіне итермелейтіні анық. Егер бензин мен жағармай бағасы өссе, одан бір елі қалмай барлық өнім, зат-тауардың бағасы да қосыла түсетін үрдіс баяғыдан бері қалыптасқан.

Қазірдің өзінде көптеген қалалардағы жанармай құю бекеттері бензин сатуда іркіліс жасап, кезекке тұрушылардың санын ұлғайтып жатыр. Ол аз болғандай бензин қымбаттайды деген өсек-аяңды негізге алған саудагерлер тұтыну тауарлардың бағасын біртіндеп қосып та жатыр.

Обалы нешік, ақша жөніндегі мемлекеттік саясатты ұстап отырған Ұлттық банк саланы үйлестіруге ұмтылып жатыр. Прокуратура да арнайы мәлімдеме жасап, жөнсіз қауасет таратқандарды жауапқа тартатындықтарын мәлімдеуде. Доллардың құнын арттырмай ұстап тұру үшін оның тапшылығын болдырмаудың қамын ойлаған абзал болмақ. Инфляцияның алдын алатын ең негізгі  сақтандыру тетік те осы болмақ.

Алайда, министр Ұзақбай Қарабалиннің сөзіне қарағанда, «Еуропа елдерімен салыстырсақ та бізде бензин бағасы төмен, былайша айтқанда біз жанармайы ең арзан елдердің бірі болып отырмыз. Дегенмен, нақты экономикалық жағдайды есепке алмай болмайды. Сондықтан да айналамызда орын алып жатқанға мән бермей отыра алмаймыз. Жаһандық экономиканың бір бөлшегіне айналған Қазақстан жанар-жағармайдың жасанды бағасын қолмен ұстап тұра алмайтынын айтқым келеді», — дегені көңілге біршама күдік ұялатады.

Сонда, министріміз біздің алатын еңбекақымыздың мөлшерін неге Еуропа елдерімен салыстырмады екен деген ой келеді.

Бұл орайда, ҚР Бас прокуратурасының «негізделмеген теңге бағамын түзету туралы ақпараттың одан әрі таратылуына жол бермеу туралы ресми түрде ескертуінен»  ғана нәтиже күту жеткілікті бола қоймас.  

Қуандық Шамахайұлы

The post Жанармай тамызда қымбаттамайды, қыркүйекте ше?! appeared first on Қазақия газеті.

«Подведены итоги контроля полноты и своевременности поступлений в бюджет, использования средств республиканского бюджета, выделенных Актюбинской области, а также соблюдения Стандартов государственного финансового контроля. Анализ реализации Программы развития территории области свидетельствует, что основные цели данной Программы по социально-экономическому развитию Актюбинской области в полном объеме не дос-
тигнуты.

Создание соответствующих благоприятных условий для жизнедеятельности населения в части оказания социальных услуг, совершенствования всех форм инфраструктуры должным образом не обеспечено. Соответствующие меры по созданию необходимой инфраструктуры по развитию предпринимательской деятельности и улучшению конкурентной среды в целом не принимаются. Кроме того, потенциал региона по формированию и функционированию производств, способствующих диверсификации экономики области, в полном объеме не используется. Отмечено также, что при использовании средств республиканского бюджета имеются системные проблемы и недостатки. В частности, при планировании бюджетных инвестиций администраторами программ не соблюдалась последовательность процесса планирования, отсутствовали расчеты к бюджетным заявкам. Инвестиционные проекты реализовывались без технико-экономического обоснования, что привело к необоснованным затратам республиканского бюджета.

Отмечено, что в 2013 году для создания 5 тысяч рабочих мест в Актюбинской области было затрачено 317 млрд тенге, то есть на создание одного рабочего места 63 млн тенге. При этом в рамках Государственной программы форсированного индустриально-инновационного развития страны на 2010-2014 годы стоимость создания одного рабочего места составляет 22-24 млн тенге, а по мнению экспертов в России для создания одного высококвалифицированного, современного и хорошо оплачиваемого рабочего места требуется не более 36 млн тенге. Приобретенное оборудование для районных ветеринарных станций Алгинского, Хромтауского, Уилского, Шалкарского, Мугалжарского районов и г. Актобе на общую сумму 9,9 млн тенге использовалось не на полную мощность. Закуп медицинского оборудования ТОО «СК-Фармация» на сумму 673,7 млн. тенге произведен в конце 2013 года, что негативно отразилось на качестве поставляемого медицинского оборудования и эффективности использования бюджетных средств. Выявлены нарушения законодательства о государственных закупках на общую сумму более 10 млрд тенге, в том числе по Управлению строи-
тельства области на 6,2 млрд тенге, Управлению пассажирского транспорта на 2,1 млрд. тенге. Необоснованно признаны победителями поставщики, не соответствующие квалификационным требованиям, при государственных закупках на сумму 5 млрд тенге. Незаконно отклонены документы потенциальных поставщиков по основаниям, не предусмотренным законодательством, по 7 фактам на общую сумму 1,2 млрд. тенге. Допущены отдельные факты сокрытия дебиторской и кредиторской задолженности, неправильного начисления износа основных средств, искажения отчетной информации. Строительно-монтажные работы осуществлялись без соответствующего уведомления уполномоченного органа и авторского надзора. Так, в 2013 году строительство 3 объектов на общую сумму 961,4 млн тенге осуществлялось без сопровождения авторского надзора.

Отмечен недостаточный уровень налогового администрирования. Выявлены факты инициирования налоговыми органами процедур банкротства без принятия мер принудительного взыскания налоговой задолженности. К примеру, в нарушение норм налогового законодательства в отношении ТОО «Dadster» установлены факты инициирования процедуры банкротства без полноты принятия мер и способов принудительного взыскания налоговой задолженности. Установлено, что при проведении налоговых проверок результаты автоматизированного камерального контроля по налогу на добавленную стоимость не учитывались. Наблюдается снижение доли поступлений в бюджет от субъектов малого и среднего предпринимательства, что свидетельствует об устойчивой зависимости доходной части бюджета региона от субъектов крупного бизнеса. В 2014 году доля поступлений от среднего бизнеса снизилась с 9% до 7%, от малого бизнеса с 12% до 9%. Отмечено также снижение доли собственных доходов области. В 2011 году 50,9% доходной части местного бюджета составляли «местные» налоги, в 2012 году 49%, а в 2013 году 46%. Ревизионной комиссией по Актюбинской области при планировании и проведении контрольных мероприятий нарушались требования стандартов «планирование», «доказательство» и «отчетность». В целом, контрольными мероприятиями выявлены нарушения бюджетного, налогового и иного законодательства на общую сумму 25,4 млрд тенге, из них финансовые нарушения составляют 16 млрд тенге, иные 9,4 млрд тенге. Возмещению подлежит 163,8 млн тенге. В ходе контроля в бюджет возмещено 138,6 млн тенге. По итогам заседания Счетным комитетом Акиму Актюбинской области поручено принять меры по устранению выявленных недостатков, причин и условий, способствующих им, а также решению вопросов ответственности должностных лиц, допустивших нарушения действующего законодательства. Принято решение направить отдельные материалы контроля в правоохранительные органы». (Текст отчета ).  

«Қазақия» 

The post Куда ушли миллиарды?.. appeared first on Қазақия газеті.

Елдің бизнес элитасын құрайтын кейбір азаматтардың Қазақстанның дамуына байланысты өзіндік көзқарасы бар. Олар өздерінің ой-пікірлерін, экономикалық саладағы ұстанымдарын арнайы бағдарламада тұжырымдап, оны «Дана жол» деп атапты. Біз онда айтылған мәселелерді мұқият оқып шықтық. Енді сол туралы сіздерге жеткізсек дейміз. Сұрағымызға жауап беретін — «Дана жол» қолданбалы экономикалық орталығының экономист, сарапшысы Айдос Атай.

- Кез келген адам  жарқын болашақты армандайды, экономикасы дамыған мемлекетте өмір сүргісі келеді. Ал Қазақстан экономикасын дамыған елдердің деңгейіне жеткізу үшін не істеу қажет? 

- Кейбір елдің бай болуы, ал кейбірінің кедей болуы жайлы кез келген адам бір рет болса да ойланып көрген болар. Ұлыбритания, Германия, АҚШ, Сингапур, Швейцария және Жапонияны алайық. Мол шикізат қоры АҚШ-та ғана бар, Ұлыбритания, Германияда шикізат қоры аз, ал қалған мемлекеттерде мүлдем жоқ. Демек, аталған елдің бәрін біріктіріп тұрған нәрсе — технология. Тек технология ғана ұлттың нағыз байлығы! Мәселен, ұшақ, компьютер, азық-түлік өздігінен ұлттық байлық болмайды. Осы тауарларды ұлттың жасай білу қабілеті – нағыз ұлттық байлық. Ол қалай қалыптасады? Тек еңбек арқылы. Ол үшке бөлінеді. Біріншісі, өмір сүруге қажетті  азық-түлік, киім-кешек, жылу секілді қарапайым  қажеттіліктермен қамтамасыз ету. Екіншісі, өндірістік қорларды сол қалпында сақтау. Үшіншісі, елде бұрын болмаған өндірістік технологиялар жасау. Міне, осылайша ұлттың байлығы артады екен. Сондай-ақ, ол екі жолмен де қалыптасады. Алғашқысы, сталиндік индустрияландыру, яғни  тұтынуды қысқарту жолымен жасалса. Кейінгісі, еңбек өнімділігін жаңа технологиялардың көмегімен арттыру арқылы жүзеге асырылады. Бұл дамыған капиталистік елдердің жүріп өткен жолы.

Ұшақ жасайтын қоғам өз адамдарынан аэродинамика, механика заңдарын білуді талап етеді. Себебі, ұшақ жасайтын маман қажет. Сондықтан  бұл қоғамда осыған сәйкес мектеп және университет бағдарламалары жасалынады. Жоғары білімді адамдар саны көп болады. Ал ұшақ  жасамай, оны шикізатқа айырбастау арқылы иемденетін қоғам өз адамдарынан ондай білімді талап етпейді. Соған сәйкес, ол елді білім деңгейі төмен болады. Мұндай қоғам мәдени және саяси дамуы жағынан артта қалады. Сол себептен ұшақ жасайтын қоғамның саяси-идеялық білімі мен мәдениеті ұшақ жасамайтын қоғамнан әлде қайда жоғары болады. Сонымен, қоғам ұлттық, географиялық немесе нәсілдік ерекшеліктерге емес, өзін-өзі қажетті тауарлармен қамтамасыз ету тәсіліне негізделеді.

Ақшаның елге келетін бірінші көзі — шикізатты сатудан түсетін кіріс. 2001-2009 жылдар аралығында мұнайдан түскен табыс бізде 200 млрд. долларды құрады.  Осы қаражатқа мемлекеттік бағдарламалар мен білім беру және денсаулық сақтау салаларына қажетті дүниелер сатып алынды.

Демек, шикізаттан түскен табыс, шетел тауарлары мен қызметтерін сатып алуға жұмсалып, нәтижесінде, ішкі өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық және инфрақұрылым салалары сол баяғы құлдыраған күйінде қалып қойды. Ақшаның елге келетін екінші көзі — біздің банктердің шетел қаржы ұйымдарынан алатын несие. 2001-2009 жылдар аралығында біздің коммерциялық банктер шетел банктерінен 55 млрд. доллар несие алды. Алайда, бұл қомақты қаржы шетелде әртүрлі жылжымайтын мүлікті сатып алуға, шетел банктерінде есеп шот ашуға жұмсалды. Нәтижесінде, біздің банктердің шетел қаржы институттарынан алып жатқан несиелері қайтадан сыртқа кетуде. Сондықтан еліміздің тауар-ақша айналымы бүгінде ішкі өндірісті дамытуға мүмкіндік бермейтін жүйе арқылы жүзеге асуда.

Қазақстан 1991 жылы  26 млн.тонна мұнай өндірді. Оның барлығы өзімізге тиесілі болды. Ал қазір 80 млн.тоннаға жуық мұнай өндіреміз. Алайда, оның 12 млн.тоннасы немесе бүкіл мұнайдың 15% ғана өз меншігімізде. 33% — Қытайдың, 25% — АҚШ-тың, 16% — Еуропа елдерінің, 11% — Ресейдің меншігінде. Яғни, мұнай кен орындарының көбісі Қытайға тиесілі. Қытайдың мұнай тұтыну деңгейі тұрақты түрде өсіп жатыр. Айтқан жерден аулақ, бірақ Қытай біздің мұнайымызға  бақылауды күшейткеннен кейін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларына ауыз салып,  елдің қаржы жүйесін бағындыруға талпынбасына ешкім кепілдік бере алмайды.

-Бұл жағдайдың алдын алу үшін не істеу керек?

-Ол үшін елдегі қалыптасқан  экономикалық тұғырнаманы өзгерту керек. Біріншіден, мемлекеттендіру саясаты. Яғни, шикізат кен орындарының иелеріне ақшалай өтемақы төлей отырып, оны  ұлт меншігіне қайтару. Шикізатты мемлекеттендіру  — қалыпты  процесс. Себебі, мұнайды адам өз еңбегімен жасамайды. Мұнайды сатудан түскен табыстан бір топ инвестордың қомақты пайда табуы экономикалық тұрғыдан да дұрыс емес. Мысалы, Қазақстанда бір баррель мұнайды өндіруге кететін шығын 25 долларды құрайды. Оған 5 доллар көлеміндегі  кәсіпкер пайдасын қосыңыз. Нәтижесінде 30 доллар болады. Ал әлемдік нарықта бір баррель мұнайдың бағасы қазір 100 доллар. Демек, арадағы айырмашылық жетпіс доллар, ал бұл ақшалар  инвесторлардың қалтасында кетіп жатыр. Екіншіден, тәуелсіз қаржы жүйесін құру. Сол арқылы еліміздің экономикасы өркендеп, банктер отандық өндірушілерді ғана қаржыландырып пайда табатын болады. Үшіншіден, кәсіпкерлерге еркіндік беру. Ол үшін  сот қаулысынсыз немесе қылмыстық іс қозғалмай мемлекеттік тексерулерге тыйым салынса. Нотариалдық растаумен-ақ, мүлікті сату, сатып алуға және компания ашуға рұқсат берілсе.

Төртіншіден, ұлттық инженерлік-техникалық жүйе құрып, ішкі өндіріске озық технологияларды енгізу. - Бұл мақсатты жүзеге қалай асырамыз?

- Жүзеге асыру үшін медицина және инженерия мамандықтарын меңгеруге жыл сайын 15 мыңға жуық ауыл оқушыларын Германия, Швейцария, Жапония секілді елдерге оқуға жіберіп отыру керек.

Бесіншіден, отандық өндірушіні күшейту. Қазіргі таңда біздің өндірушілер әлемнің ірі компанияларымен бәсекеге түсуде. Бұл кішкентай бүлдіршінді кәсіпқой боксшымен жекпе-жекке шығарғанмен тең. Сондықтан отандық кәсіпорындар әлемнің ірі компанияларының деңгейіне жетуі үшін квота енгізіледі. Оның қалай екендігін нарықтағы сүттің мысалында түсіндірейік. Мәселен, Қазақстан жылына 6 тонна сүт тұтынады делік. Оның 3 тоннасын отандық, ал қалғанын шетелдік өндірушіден сатып алады. Осы кезде мемлекет кәсіпкерлердің басын қосып, келесі жылы сүт өндірісін неше есе көбейте алатындарын анықтап біледі. Егер «4 тонна сүт шығаруға шамамыз жетеді» десе, онда шетелдік сүттің 2 тоннасына квота енгізеді. Яғни, шетелдік өндіруші Қазақстанда екі тоннадан артық сүт сата алмайды. Демек, отандық сүт өндірісі үштен төрт тоннаға көбейеді. Жыл сайын сала-сала бойынша осылай жалғасып, импорт келешекте 5 пайыздан аспайтын болады.

Алтыншыдан, жалақы мен зейнетақыны және шәкіртақыны көбейту. Яғни, мемлекеттік қызметшілердің, мұғалімдер мен дәрігерлердің және студенттер мен зейнеткерлердің нақты табысын көтеру. Жетіншіден, ұлттық өндірушілердің тауар өткізу нарығын кеңейту. Біздің ішкі нарық тар болғандықтан, біз тауарларымызды көршілес елдер нарығына шығаруымыз керек. Ол үшін біздің тауар шетел тауарына қарағанда арзанырақ болуы тиіс. Бұл ретте отандық өндірушіге тура және жанама субсидиялар берілетін болады. Мәселен, отандық тауар 3 доллар, ал шетелдік 2 доллар тұрады дейік. Бағасы қымбат болғандықтан, біздің тауардың өтімділігі төмен болатыны түсінікті.

Сондықтан отандық өндіруші тауар бағасын бір долларға дейін төмендетеді, ал екі доллар көлеміндегі айырманы мемлекет өтеп береді. Сегізіншіден, барлық табиғи монополиялардың мемлекет меншігіне қайтарылуы. Яғни, газ, жарық және сумен жабдықтаушы компаниялар мемлекет иелігіне өтуі тиіс.

Әр мемлекет өз ерекшеліктеріне қарай бұл жолды өзгертіп отырады. Кейбір елдер өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытса, кейбірі басқа салаларды өркендетті. Алайда, осы жолдан адасқан  кез келген мемлекет ерте ме, кеш пе, экономикалық күшінен, содан кейін әскери қуатынан айырылады. Бұрынғы Англияның да, қазіргі Қытайдың да экономиканы дамыту жолдары осы бағытпен жүрді. Бұл – ұлттың өзіне қажетті тауарларды өндіру жолы.

Әнуар ЖҰМАШБАЕВ

The post «Дана жол» қайда апарады немесе өндіріс өрістемей, тәуелсіздік тұғырлы болмайды appeared first on Қазақия газеті.

Үкімет және банк секторы

Қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы «Қазақстан-2050» стратегиясын іске асыру аясындағы ұзақ мерзімдік жоспарлау жүйесіне жатқызылып отырған көрінеді.  Оның дамуын айқындайтын міндеттерінің бірі инфляция деңгейін экономиканың өсуі үшін қолайлы деңгейде ұстап тұру, экономиканың қолжетімді ақша ресурстарына деген қажеттілігін қамтамасыз ету және қаржы секторының проблемаларын шешу болса керек.

Үкімет отырысында осыған орай айтылған жайларға зер салсақ, аталмыш тұжырымдаманың негізгі мақсаты бәсекеге қабілетті қаржы секторын құру және оның экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымымен қатар үздік халықаралық стандарттар негізінде экономикада ресурстарды қайта бөлудегі тиімділігін арттыруға бағытталатын сыңайлы. Оған сай бірнеше міндеттерді іске асыруды да  көздеп отыр.

Олар елеулі түрде, күйзелісті ахуал туындаған жағдайда қаржы жүйесінің орнықтылығына қолдау көрсетуге қоғам мен мемлекетті алдын ала дайындау жүргізіп, олардың аса қатты шығындалып қалмауын көздейді. Сонымен қатар, экономикалық ықпалдастық жағдайында қаржы секторының бәсекеге қабілеттілігін арттыру, қаржы жүйесінің сапалы дамуы үшін инфрақұрылымды жетілдіру және оңтайлы жағдайлар жасау көзделмек.

Иә, қаржы секторының өсу мүмкіндіктерін экономиканың қажеттілігіне сәйкес келетін қаржы өнімдерінің есебінен кеңейтуді көздеу дұрыс-ақ. Бірақ, бұл жерде бізде қазір ондай өнімдер бар ма, егер болмаса, ол қалай пайда болады деген сұрақ туындайды. Алайда, бас банкир Қайрат Келімбетов өткізген арнайы брифингтен де ол жайында тұшымды нәрсе ести алмадық.  Еліміз экономикасындағы кредиттік тәуекелдерді төмендетуіне келсек, бұл енді орынды мәселе.

Үш мәселе

Ұлттық банк төрағасы Қайрат Келімбетов негізінен басты үш мәселеге ерекше назар аударып отыр. Біріншіден, банк секторын шоғырландыру және оны капиталдандыруды арттыру; екіншіден, мобильдік технологияларды дамыту және банк қызметтерін ұсыну; үшіншіден, корпоративтік басқаруды және тәуекелдерді басқару жүйесін одан әрі дамыту.

Банк секторын дамытуда үкімет ірі және орташа банктер тобын күшейтуге баса назар аудармақшы. Өйтетін себебі, біздегі ірі банктер ЕАЭО-ның қаржы нарығында өз орнын ойып тұрып алу керек қой. Ал, орташа банктер оларға корпоративтік сектор және халық үшін банк қызметтерінің негізгі түрлері бойынша бәсекелестікке түседі.

Банк секторын нығайту және ірілендіру мақсатымен Ұлттық Банк 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап банктердің меншікті капиталының ең төменгі мөлшеріне қойылатын талаптарды қазіргі 10 миллиард теңгеден 100 миллиард теңгеге дейін біртіндеп ұлғайтуды көздейді. Осы талапқа сай келмейтін банктерді банкротқа жіберейін деп жатқан жоқ.  Дегенмен, олар үшін жеке тұлғалардың депозиттерін тартудың ең жоғары сомасы шектеледі екен.

Капиталдың жоғары деңгейі және қосымша инвестициялар банктерге кредиттеудің ІЖӨ-гі үлесін арттыру, тұтынушыларды қаржылық қызметтермен қамтуды кеңейту, мобильдік банкинг және банктік интернет қызметін көрсетуді қоса алғанда, жаңа жоғары технологиялық қызметтерді дамыту үшін «Базель III»  стандарттарына көшу көзделіп отыр.

Тұжырымдама шеңберінде қоғам үшін өзекті мәселе халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру, төлем қызметтерінің инфрақұрылымын дамыту, қаржы ұйымдары тарапынан нарықтық тәртіпті арттыру, мемлекеттік-жеке әріптестік  институтын дамыту мәселелер де қолға алынбақ көрінеді.

Қаржы жүйесін дамыту міндеттері банк секторын, сақтандыру секторын, сондай-ақ бағалы қағаздар нарығын дамыту шеңберінде қаралмақ. Бұдан басқа, қойылған міндеттерді іске асыру барысында оңтайлы реттеу тетігін қолдану болжамдалып отыр, мұнда реттеушінің талаптары шектен тыс болмайды, бірақ қаржы жүйесінің тәуекелдерін іске асырудың ықтимал салдарларын барынша азайтуға көмектеспек.

Дағдарысты еңсеруде қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік беретін даму бағыттарының бірі капиталдың жеткіліктілігі, өтімділік көрсеткіші және қаржы левереджі, сондай-ақ тәуекелдерді басқару бөлігінде «Базель II» және «III» халықаралық стандарттарын кезең-кезеңмен енгізу көзделуде.

Атап айтқанда, реттеудің қарсы циклдылығына, банктер капиталына «қадағалау» үстемесіне, өтімділік коэффициенттеріне және левередж коэффициенттеріне баса назар аударылмақ екен. Сонымен қатар, қабылданатын шаралар банктерге жаңа талаптарға бейімделу, қадағалау үдерісіне әрбір банктің жаңа талаптарға дайындығын бірлесіп бағалау практикасы енгізіледі. Ол  үшін қажетті уақыт кезеңі белгіленбек.

Ұлттық компаниялар жоқ

Алайда, бұл жерде бейтарап түрде немесе саясаттан тыс позиция тұрғысынан келгеннің өзінде шетел валютасы, атап айтқанда АҚШ долларының құнының өсуінің де өзіндік себептері болатын сияқты. Айталық, бізде керемет пайда әкеліп отырған ұлттық компания-
лар бар ма? Әрине, жоқ. Керісінше, олардың шығыны айтарлықтай бар. Үкімет бюджетіндегі ақша көбінесе, солардың жыртығын жамау-
ға кетіп жатқаны есеп-қисаптан бейхабар жанға да мәлім жағдай. Есесіне, қажетті салаға бағытталмағандықтан ол кейін міндетті түрде дағдарысты шақырмай тұрмайды.

Сонымен қатар, мемлекеттік аппараттар барған сайын ұлға-йып, «ұлттық» деген аты барда заты жоқ мемлекеттік нысандағы компаниялар санының арта түсуі адамдардың жекеменшік секторға жұмыс істеуге деген ынтасын арттырмайды. Тіпті, жекеменшік мекемеде жұмыс істеу – айып алаңына (штрафбат) барумен бірдей сезілетін болды.

Ал, мемлекеттік ұйымдарда жұмыс істеудің артықшылықтары көп. Ең бергісін айтқанда, жеңілдікпен пәтерлі бола аласың. Әлеуметтік жағынан өзге де артықшылықтар баршылық. Оның сыртында біздің үкімет үшін ақша, қаржы табу басты мәселе ретінде алға шыққан. Енді, оны қалай жұмсау жағы онша бас қатырмайтын дүниеге айналған.  Оны мына мысалдардан көруге болады.

Халықтың ең басты тұтыну қажеттіліктерінің бағасын негізінен монополистер белгілегенімен іс жүзінде оған оң батасын беретін тағы да үкімет. Мысалы, электр энергиясы, су, жанар-жағармай, азық-түлік бағасын нарықтық экономика белгілеп отырған жоқ. Жанама түрде болса да үкіметтің қатысы бар деуге келіңкірейді.

Доллардың құны төмендеген кездер де болды. Ол кезде әлемдік рынокта табиғи байлық өнімдерінің, шикізаттың бағасы аспандап тұрған еді. Ол шикізат, мұнай бағасы төмендей бастаса, алып кеме мұхитқа бата бастағандай біздің де мазамыз қашады.

Шикізат үнемі қаржы болмайды

Табиғи байлыққа сүйенген елдердің экономикасы өзгелермен салыстырғанда тұрақты бола бермейді. Оның өсіп өрлеуі де, құлдырап су түбіне кетуі тез. Шикізат пен мұнайы көп елдің артықшылықтары болғанымен, кері жақтары да жетерлік. Мысалы, оның институциялық потенциалға ықпал ететіндігімен де санасуға тура келеді.

Адамдардың өзара ынтымақтасуын, бірлесе қызмет етуін, дұрыс қадамдарын қолдап, бұрыс әрекеттерін әшкерелеп жөнге салу тетіктерін экономистер инс-
титуция деп атайды.  Айналып келгенде, қай елдің гүлденіп, қайсысының құлдырап құрдымға кетіп бара жатқанын осы институциялық дамуының деңгейімен анықтайды.  Оған табиғи байлықтың да, мұхитқа шығатын дәлізінің бар-жоғы да маңызды емес.

Қалай десек те, қазіргі күні дамуы жағынан Батыс Еуропа алдына жан салмай тұр. Бірақ, жерінің асты-үстін қопарып алтын іздеп жатқан жоқ. Сонда, табиғи байлық дегеннің өзі тер төкпей, бас қатырмай табатын пайда болып отыр ғой. Олай болса, ұлттық валютамыздың құнсызданып, теңгенің девалвацияға ұшырай беруі, оның алдағы уақытта да ықтималдылығы басым екендігі ел экономикасының аумалы-төкпелі халде екендігін айғақтайды.

Қазіргі әлем экономикасындағы ойын тәртібі де жиі өзгеріп отыр. Қазір біздің басты валютамыз іс жүзінде табиғи байлықтан түсетін шикізат. Біз әлемдегі шикізатты валютаға айналдырған елдердің қатарына еніп кеттік. Экспорт кірісінің көп бөлігін осы сала құрап отырғандықтан солай демеске лажы жоқ. Канада, Чилия, Австралия, РФ да осы қатарға жатқызылады.

Олай болса, осы жолы бас банкир мен бас қаржыгер журналистерге таныстырған тұжырымдаманы жоғарыда аталған елдермен салыстыруға тура келеді. Тым құрығанда, оларда валюта құнына қатысты саясат қалай жүзеге асырылып жатыр дегенді зерттеудің еш артықтығы жоқ.

Табиғи байлығы мен шикізатына ғана сүйеніп дамып кеткен ешбір ел әлемде жоқ. Ал, өздерін солай алдарқатып жүргендер баршылық. Ол аз болғандай ертең таусылатын шикізатқа сү-йеніп стратегиялық жоспарын жасайтын әпенді жұртты іздеп табу тіпті қиын шығар.

Бұл тұрғыдан келгенде Елбасының кезекті жолдауында айтылған білімге негізделген экономика жайындағы ұсынысының өміршеңдігіне көз жеткізгендей боласың. Білім мен біліктілік таусылмас байлық. Қолыңыздағы ұялы телефонның құнын есептеп көріңізші! Қора-қора қойыңыз, ат басындай алтыныңыз болса да осы бір құрылғыны жасап сатқандай мол қаржыға қол жеткізе алмасыңыз айдан анық. Олай болса, білім мен біліктіліктің таусылмас терең қазына екендігінің айғағы осы технологиялық құралдар яғни, ақыл-ойдың жемісі екендігіне дау айтпассыз.

Ал, біздің бұл жағынан қай тұста жүргенімізді бағамдау үшін әлемдегі ЖОО рейтингтеріне үңілсеңіз, дүние көшінен көп артта қалғыныңызды еріксіз сезінесіз.

Олай болса, барлығын жасамай-ақ қоялық. Бірақ, адамға аса қажет бір дүниені ғана тауып жасайтындай біліктілікке қол жеткізейікші. Оны ойластырудың орнына, өз аяғымен жетіп келмейтін, оңайлықпен қолға түспейтін мол қаржыны сағына аңсап, алысқа құлаш сермеген тұжырымдама жасаумен кімді алдамақпыз?!

Қуандық Шамахайұлы

The post Қаржы өз аяғымен келе ме? appeared first on Қазақия газеті.

«В неорганизованном производстве, рабочий больше

времени тратит на разыскивание инструментов и

доставку материала, чем на работу»

(Г. Форд).

Филиал Актюбинский ВПФО «Ак Берен» РГКП «ЦШ ПВАСС», выполняя указания Министерства по ЧС РК по дальнейшему повышению качества промышленной безопасности, в свое время приступил к  внедрению системы менеджмента качества (СМК). Для построения эффективной системы и реализации политики предприятия в области качества, был сформирован координирующий орган, в составе которой опытные специалисты  противофонтанной службы, разработали Руководство по качеству и документированные процедуры стандартов предприятия,  прошли процедуру надзорного  аудита со стороны международной организации по сертификации и получили сертификат на соответствие стандарту ISO 9001:2008. Данный сертификат подтверждает соответствие правил и процедур менеджмента нашей организации, описанным в международном стандарте.

Что же такое СМК. Это прежде всего, проверенный инструмент организации бизнес процессов, обеспечивающий достижение запланированных результатов, в конечном итоге,  направленных на снижение производственных издержек и повышение конкурентоспособности предприятия. Стандартизация СМК на основе требований международных стандартов дает основы для стабильного удовлетворения потребителей, однако в каждой отрасли имеются свои особые требования и специфика. Поэтому, филиал для достижения успеха в сфере оказания услуг по противофонтанной безопасности, регулярно отслеживает и изучает запросы и требования потребителя, чтобы в результате улучшить  основные процессы деятельности предприятия с учетом потребностей заказчиков услуг. При этом главная задача СМК – не контроль каждого отдельного производственного процесса, а создание системы, позволяющей не допускать появление ошибок, приводящих к низкому качеству услуг. Основной смысловой нагрузкой слова «менеджмент», в данном контексте является – методология обнаружения и исправления своих ошибок!  Таким образом, СМК  – это громадная работа  по моделированию бизнеса, системы мотивации, корпоративной культуры и разработки стандартов.

Для достижения целей в области качества оказываемых услуг по промышленной безопасности, в филиале ежегодно разрабатываются методы измерения результативности и эффективности каждого процесса на основе ключевых показателей и определяются механизмы, необходимые для предупреждения несоответствий и устранения их причин. На сегодняшний день, по итогам безаварийной работы и оценке результативности производственными процесами, можно с уверенностью сказать: «СМК филиала Актюбинский ВПФО «Ак Берен» гарантирует соответствие оказываемых услуг всем требованиям, установленным  нормативно-правовыми актами Республики Казахстан в области промышленной безопасности».  

Гульмира Кулмагамбетова, филиал Актюбинский ВПФО «Ак Берен»

The post Работа системы менеджмента качества appeared first on Қазақия газеті.