- 2005-2009 жылдары Әділет министрлігін басқарған кезеңде Парламент Үйіне заң жобаларын қорғау үшін жиі келсек, қазір Үкімет дайындаған заң жобаларын талқылаумен, оған өзгерістер мен толықтырулар енгізумен айналысамыз.

Заң жобаларын дайындаумен, оны Парламент мүшесі ретінде талқылаумен жақсы таныспын. Менің еліміздегі заң шығару ісіне деген көзқарасым Үкіметтен Парламент Үйіне келген соң өзгерді дей алмаймын. Заңдардың өміршеңдігі деп – белгілі бір уақыт аралығында қоғамның дамуына оң әсерін тигізетін құбылысты айтуға болар. Мемлекеттің тәуелсіздік жылдарында жеткен жетістіктері, экономикалық-қаржылық дағдарыс кезеңдерінен жаңылмай өтуіміз, халықтың тұрмысының жақсаруы, қоғамда демократиялық қағидалардың тұрақты жұмыс істеуі – Қазақстан заңдарының өміршеңдігінің басты өлшемі деп ойлаймын.

-Қазіргі үкімет заң жобаларын қаншалықты деңгейде әзірлейді? Әсіресе, заңның қазақша нұсқасы мен орысшасы сәйкес келмейтіні туралы сын айтылып жатады. Расымен солай ма?   

- Бұл жерде екі түрлі нәрсеге назар аударғым келеді. Жасыратыны жоқ, бүгін заң жобасын дайындайтын топ орыс тілінде әзірлеп оны мемлекеттік тілге аударуға береді. Филологиялық білім алған аудармашы мамандар күрделі құқықтық нормаларды, заң жобасының басты қағидалары мен тұжырымдарын дұрыс түсінбеуі қалыпты жағдай.

Міне, бірінші мәселе осы тұста туындайды. Орысша мәтінінде түсінікті, нақты жазылған жобаның қазақ тілді мәтіні дәл құқықтық әрекеттер мен нормаларды бұрмалап, қате түсіндіреді. Енді бірнеше жылда қазақ тілін еркін меңгерген заңгерлер заңдарды мемлекеттік тілде әзірлеп, оны орыс тіліне аударатын жағдайға келеміз. Бұған мен сенімдімін. Әзірше заң жобасын аударатын мамандар командасын құқықтанудан толық хабары бар аудармашылардан жасақтауға көңіл бөлу қажет деп ойлаймын.

Екінші мәселе – құқықтық терминологияны жетілдіру жұмысы. Бұл да қысқа мерзімде шешіле салатын түйін емес. Үкімет дайындаған заң жобаларының қазақша мәтінінде кездесетін қателіктерге құқықтық, басқа да салалық терминдердің әртүрлі түсіндірілуі себеп болып жатады.

Қолданыстағы терминдер мен олардың қазақша баламалары бірізділікке түскен соң, заңгерлер мен депутаттарға мемлекеттік тілдегі заң мәтіндеріндегі талас тудыратын тұстар күрт азаяды деп сенемін. Өмірімізге жан-жақтан еніп жатқан техноло-
гиялық жаңашылдықтың әсері- ең алдымен, тілімізге әсер етуі заңдылық. Түркі әлеміндегі қазақтың бай, әдемі тілі деп мойындалған ұлттық тілімізді болашақ ұрпақтар үшін сақтап, оларға аманат ету үшін мемлекет пен қоғам бірлесіп күресуде. Осы майданда Мәжіліс депутаттарының ерекше ұмтылыстарын қоғамдық өмір көрсетіп отыр.

-Заңдардың көбі қабылданып кеткен соң оған толықтырулардың, өзгертулердің жиі енетіндігін қалай түсінуге болады? Бұл заңның осалдығынан ба, әлде, қоғамдық өмірдің тым жедел дамып жетілуінен бе?  

- Қандай ежелгі қоғам болмасын адамзат сол уақыт шегінде жинақтаған танымы мен білімін өзінің өмірін реттейтін заңдарды шығаруға қолданған. Әрбір қабылданған заң сол дәуірдегі қоғамдық сананың деңгейін, рухани өркениеттің көкжиегін көрсетеді. Уақыт өзгереді. Уақытпен бірге адам және қоғам да бірге өзгереді. Адамзат баласына Жаратушының берген қасиетті сыйы – өркендеп өсуге, жақсылық пен дамуға деген шексіз құлшынысы. Жер бетіндегі дамудың басты генераторы да адамның осы табиғаты емес пе?! Қазақстан Парламентінің өнімділігін басқа елдердің заң шығарушы органдарымен ұялмай салыстыруға тұрады. Қазақ елінің Парламенті жыл сайын орташа есеппен  140-150 заң жобасын қабылдайды. 4-ші сайланған Мәжіліс мақұлдаған 493 жоба заң күшіне енді. Мәжілістің жаңа құрамының қызметі де осындай нәтижелі болатынына мен сенемін. Заманның және уақыттың талабы осындай.

Енді сіздің сұрағыңызға келейік. Қазақстандық заңдар осал, олар жиі өзгереді дегенге заңгер болсын, заң шығарушы ретінде болсын мен келіспеймін. Заңдар өзгереді. Өзгерістер әрбір қазақстандықтың өмірін жақсартуға жұмыс істейді. Өз кезегінде, жас тәуелсіз мемлекетіміз, азаматтарымыздың өмірі күннен-күнге, жылдан-жылға өркендеу мен дамуды қажетсінеді. Жаңа заңдарға, жаңа құқықтық нормаларға деген сұраныс ешуақытта азаймайды. Қазақстанның қарқынды өсуіне бастайтын заңдардың қоғамда, Парламентте талқыланып, қабылдануының толассыз жүруі біз үшін өте маңыз-ды.

- Жалпы еліміз парламенті кәсіби заң шығарушы органға айнала алды ма?

- 90-жылдардағы Жоғары Кеңес пен қазіргі қос палаталы Парламентті салыстыруға болмас. Бұлай тұжырым жасауыма Жоғары Кеңестегі және Мәжілістің екі сайланымындағы депутаттық тәжірибем мүмкіндік береді.

Мәжілістің барлық 4 сайланымындағы еңбек еткен әріптестерім заң шығару практикасын жетілдіре отырып, мемлекет пен ұлттық мүддеге жұмыс істеді. Жаңа жүйедегі парламентаризмнің қалыпты дамуына бірегей үлес қосты.

Осының бәрі түптеп келгенде, заң шығару ісінің кәсіби сипатта дамуына негіз салды. Кәсіби Парламенттің дамуы – ұзақ жүретін процесс. Саяси жүйені жетілдіру үшін, экономикалық, қаржылық, әлеуметтік және мәдени салалардың дамуы үшін де басқа елдердің тәжірибесін саралап, өзімізге қажетті жолды табуымыз керек. Еліміздің бүгінгі шыққан биігі басқа елдермен салыстырғанда, мақтануға тұрарлық. Бірақ, Елбасы біз үшін тағы да биік межелерді белгілеп, соған жетудің бағдарын өзінің халыққа Жолдауларында көрсетіп келеді. Аз уақытта құнды тәжірибе жинаған кәсіби Парламентіміз Қазақстанның Тұңғыш Президентінің стратегиялық басымдықтарын жүзеге асыруға қабілетті деп ойлаймын.

- Бүгінде гендерлік мәселе төңірегінде әр қилы  пікір бар. Батыстан келген осы ұғымның біздің қазақы менталитетке жаттығын айтады, оған қарсы топ. Елімізде құқықтық тетіктері арнайы заңмен дәйектелген бұл мәселенің  шешімі қандай нәтиже беруі мүмкін?

- Мен қазақстандық қоғамдағы әйел мен ерлердің құқығы туралы пікірлерде жаттанды, механикалық тұрғыдан мына көрсеткіш аз, мына пайыз көп деген пікірлерге аса сақтықпен қараймын. Мысалы, Мәжілістегі депутат әйелдердің саны — 26, пайызға шаққанда — 24%. Мемлекеттік органдардағы көрсеткіштер бірнеше пайыз жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Жылдан-жылға лауазымды қызметке тағайындалып жатқан әйелдер саны өсіп отыр. Бұның бәрі қуантады.

Мемлекеттік бағдарламалардың арқасында соңғы он жылда туу көрсеткіші бір жарым есеге, халықтың табиғи өсімі үш есеге артқан. Отбасы мен аналарды қолдаудың нақты нәтижелері осындай.

- «Отан отбасынан басталады» дегендей, әрбір шаңырақтың бақуатты тұрмысы, берекелі бірлігі — мемлекеттігіміздің берік негізі. Өкінішке орай, бүгінде қылаң беріп отырған  жағдайлар, осы институттың  қалыптасқан ірге тасына өз сызатын түсіріп жатқандай ма? Мәселен, азаматтық некелер, шетелдіктерге тұрмысқа шығу, тастанды балалардың көбеюі секілді мәселелер… Осының себебі неде деп ойлайсыз? Және бұдан арылудың жолын қайдан көресіз?

-Жаңа заманның біз үйренуге тұратын жақсы үлгілерімен қатар, жиренетін жаман тұстары да аз емес. Соның қатарына жас жігіттеріміз бен бойжеткендеріміз тез қабылдайтын «ғасыр дертіне» жатқызылатын – нашақорлық, ішімдік пен шылым шегуге әуестік бар. Бұның сыртында сіз айтып отырған келеңсіз жайттар біздің қоғамға уақыттың әсерімен келіп отырған құбылыстар.

Жастар арасындағы көп проблемалар әлеуметтік-экономикалық, қаржылық түйіндерге келіп тіреліп жатады. Айтылған ойларды қорытатын болсақ, қоғамның заман ырғағымен өзгеруі — заңды құбылыс. Батыстың көңіл көтеру индустриясы ұсынатын қызықтарға қарсы біз жастарға балама ретінде не ұсынып отырмыз? Әзірше, ештеңе.

-Отбасының діңгегі болуға тиіс әйелдер бала-шаға асырау қамымен басын тауға да, тасқа да соғуда. Сонымен қатар қызмет қуып, мансап көксейтін замандастарыңыз да аз емес. Осы үрдісті қалай қабылдайсыз? Ұрпақтың то-
лыққанды тәрбиесі үшін әйел үйде отыру керек дегенге қалай қарайсыз? Сіздіңше, жалпы, бүгінгі заманның әйелі қандай болу керек?

-Жаңа ғасырда әйелдер үйде отырып, тек отбасы мәселелерінен аса алмайды дегенге сенбеймін. Мықты, жігерлі әйел бәріне де уақыт табады. Отбасы бақытын сақтап, ер-азаматын құрметтеп, сәби сүйіп, оларды тәрбиелеп, қызметке де араласады. Дәл осындай қазақ әйелдерін, қазақстандық әйелдердің көбін білемін. Өзім өмірден түйген өз тәжірибеме сүйеніп, осылай айта аламын. Әр нәрсенің атқарылатын өз уақыты болады. Жас шағыңда оқып, білім ал. Өз уақытында тұрмысқа шық. Биологиялық жағынан толысқан жаста сәби көтер. Осындай әйелдердің табиғатына ғана тән маңызды кезеңдерден кейін қызметке араласудың да мезгілі пісіп жетеді.

Айтылған істерді атқарып жүріп алған біліміңді, кәсіби дәрежеңді жоғалтып алма. Бұның бәрі оңай шаруа емес, бұл мүмкін емес дейтіндер табылады. Бәрі өзімізге байланысты. Адам өз тағдырын өзі таңдайды. Өзі жасайды.

-Сіздің әрбір сұраққа жауабыңыз дайын. Қашан да байсалды қалпыңыздан танбай, кез келген сұраққа сенімді, нық жауап бересіз. Бұл өзіңіз өткен қызмет мектебінің арқасы ма, әлде отбасындағы тәрбиенің жемісі ме? Жалпы отбасындағы тәрбие қалай болу керек? 

- Сіздердің сұрақтарыңыз қаншалықты мазмұнды болса, жауаптарымды да нақты, мағыналы беруді жөн көрдім.    Адамның қалыптасуы үшін көп факторлар әсерін тигізеді. Француз жазушысы, құқықтанушы, философ барон Монтескьенің айтқанын білесіз ғой: «Адамдарды көп заттар басқарады: ауа-райы, заңдар, дін, басқару принциптері, салттар мен пейілдер». Мінез-құлқымыз бен іс-әрекеттерімізді түсіндіру үшін де тәрбие алған және тұлға болып өскен ортаны білу маңызды.

Мен өзімді бақыттымын деп санаймын. Маған тұлға болып қалыптасуыма әкем мен анамның, өскен ортамның әсері зор болды. Адам мен қоршаған кеңістіктің гармониясын, айналаңдағы адамдарды, табиғатты сыйлап ғұмыр кешудің үлкен бақыт екенін үйреткен ата-анам болды. Таңғы құстардың әуенін, көктемде мұзды тесіп шыққан бәйшешектің әдемілігін алғаш көрсетіп, содан қуат алуды үйреткен де әкем.

Кім болса да, ең басты тәлім мен тәрбиені отбасынан алады. Одан кейінгі өмір жолыңда әкенің өнегесімен,  ананың сүтімен дарыған қасиеттер күш-қуат береді. Есейген шақтағы оқыған, жұмыс істеген ортаның әсерін де төмендетуге болмас. Отбасында бастапқыда қаланған іргетас кейінгі ересек өмірде қисайып кетпеуге көмектеседі. Бойыңды тік ұстауға үйретеді.

- Бүгінде енелер институтының ролі неге түсіп кетті? Өзіңіз әйел, ана, келін, жар ретінде ененің ұрпақ тәрбиесі, шаңырақ бақытындағы рөлін қалай бағалайсыз? 

- Бүгінгі сүйкімді ару – ертеңгі адал жар, ақылды ана, мейірімді әже. Алға ұмтылған елдің бойжеткені де, бозбаласы да өз жауапкершілігін жақсы сезінуі керек. Ұрпақ тәрбиесіндегі маңызды сұрақ бар. Ол – ұлымыз бен қызымызға олардың жеке тағдырына немесе жеке отбасының алдында ғана емес, тұтас ұлтымыздың алдында да жауапты екенін үйрету.

Жолдасым екеуміздің мамаларымыз бір шаңырақтың астында жарасып өмір сүруде. Өмірде көпті көрген, кемеңгер екі ананың немерелерінің арасындағы бақытын көрудің өзі үлкен күш береді. Менімше, бүгінгі кезде енелердің беделі түсіп кетті деген сөзбен келіспеймін.

- Сіз үшін өмірдің мәні неде? Бақыттың формуласы қандай? Жалпы осы уақыт ішінде жүріп өткен жолыңыз, өзіңіз шыққан қызметтік сатыларыңыз сізге нені ұқтырды?

-Жастармен болатын кездесулерде Елбасының айтқан сөзін әрқашан қайталап жүремін. «Бақыт бағалаған адамның ғана қолында болады». Өте дәл айтылған тұжырым. Мен үшін бақыттың басты формуласы – отбасындағы бақыт, балаларымның  бақытты өмірі. Елімізде бақытты отбасылар көп болса деп тілеймін.

The post Зағипа БАЛИЕВА, Мәжілісінің депутаты: «Өміршең заң ғана адам игілігіне қызмет етеді» appeared first on Қазақия газеті.

Ғарыш кешеніндегі атқарушы билік құрылымдары мен әскерилер құрамалар өз қызметтерін жүргізу барысында тек Ресей заңдарын басшылыққа алады. Сондықтан шығар, жалдық сипаттағы бұл аймақта еліміздің заңнамалары айрықша мәнге ие емес.  Жалға берілген уақыттың аралығында осындай біржақты ұстаным орнауының кесірінен болар қандастарымыз ел Конституциясы қабылданған тамыз айының  30-ын ұмыта бастаған сыңайлы. Өйткені бүкіл халықтық референдум арқылы бекітілген қазіргі Ата Заңымызды ұлықтайтындай кең көлемдегі іс-шаралар атқарылмайды.

Соңғы жылдары қала әкімшілігі екі мемлекет арасындағы Келісім мен Шарттың баптарына сүйеніп, осы бағыттағы олқылықтардың орнын толтырмақ ниетпен қаулы қабылдады. Бірақ бұл құжат басшыларға ұсыныс берумен шектелетіндіктен ауқымды жұмыстарды толық атқарудың (ресейлік мекемелердегі қазақстандықтардың бәріне бірдей мерекелік демалыс беру) тиімді тетігіне айнала алмады. Сондықтан кейбір кәсіпорындардың еңбеккерлері биыл да еліміздің Конституциясы күніне орай берілген заңды демалыс кезінде ресейлік заңнамаларға сәйкес жұмыс істеуге мәжбүр болмақ. Жылда қайталанатын осы азаматтық құқықтардың шектелуіне байланысты мұңын да кімге айтарын білмей жүргендер баршылық. Егер біздің басшылар біліктілік танытып, екі елдің заңдарымен еншілес өмір сүретін байқоңырлықтар үшін Қазақстанның мемлекеттік мерекелерін де айтарлықтай етіп өткізуге жұмылайық десе, кім қарсы шығар дейсің? Олай болса, орын алған олқылықты өзіміздің орашолақтығымыздан іздеу керек шығар.

Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының Үкіметтері арасында 1994 жылы желтоқсан айының 10-ында қол қо-йылған Байқоңыр ғарыш кешенін жалдық сипатта бірігіп пайдалану жөніндегі Шарттың 6-бабында: — …Конкретные вопросы взаимодействия правоохранительных органов Сторон при применении их законодательства определяются отдельным соглашением. Конституционные права граждан Республики Казахстан обеспечиваются ее компетентными органами (суд, прокуратура), расположенными в г. Ленинске (Елбасының жарлығына сәйкес 1995 жылдан кейін бұл қала Байқоңыр атауымен қайта өзгертілгенін ескертеміз – Ш.С), в соответствии с законодательством Республики Казахстан, — деп жазылған.

Осы екі жақты уағдаластықтарды реттейтін келісім құжаттың 10-бабында: — Вопросы юрисдикции Республики Казахстан над комплексом «Байконур». За гражданами Российской Федерации и Республики Казахстан, проживающими на комплексе «Байконур», сохраняются их конституционные права. Контроль за соблюдением юрисдикции Республики Казахстан на комплексе «Байконур» в условиях его аренды и конституционных прав граждан Республики Казахстан осуществляет специальный представитель Президента Республики Казахстан на космодроме «Байконур», – деп нақтыланады. 

Жергілікті ресейлік басшылардың барлық бағыттар бойынша белсенділіктері жоғары, бастаған істерін ілгері індетуге бейім. Қандай да бір қарымды қарекеттерімен қарапайым тұрғындардың көңілінен шығуды ойлайтыны тағы бар. Жырақта жүрсе де, Ата Заңдарының қала мен айлақ аумағында мүлтіксіз орындалуына мүдделі болғандықтан, барша байқоңырлықтар мен сырттан келген қонақтардан Ресей Федерациясы заңнамаларын құрметтеуге қоятын талаптары да қатаң.

Өз отанында жүріп, Ата Заңын құрметтеуге 19 жыл бойы қолы жетпеген байқоңырдағы қарапайым қандастарымыз Конституциясы мен осы негізгі құжатта көрсетілген құндылықтарын құрметтейтін ресейліктердің ұлтжандылық ұстанымына қызыға да қызғана қараудан басқа жолы жоқ.

Себебі, қазақстандық бауырларымыз тәуелсіз мемлекеттің азаматы екендігін жеке куәлік пен төлқұжатын пайдалану арқылы жалпыхалықтық референдум мен түрлі деңгейдегі сайлауларға қатысу арқылы дауыс беру сәтінде немесе отандық құқық қорғау құрылымдарына шағымданып, тиесілі әлеуметтік қолдау көмектерін иелену барысында сезіне алады әзірге.

Шырақ САБЫРБАЙ, Астана қаласы

The post Елім-өзімдікі, заңым-өзгенікі… appeared first on Қазақия газеті.

- Иә, еліміздің ұзақ мерзімді «Қазақстан — 2050» стратегиясын Парламенттің заң шығарушылық қызметі негізге алды. Нақтырақ айтар болсақ, заң шығарушылық қызметіміздің басты басымдықтары — тұрақты экономикалық өсімді, инновациялық үрдістерді және  халықты әлеуметтік қамтамасыз ету, құқық қорғау саласын  реформалап,  халықаралық келісімдерді ратификациялау   болды. Меніңше, депутаттық корпус бұл ретте жүктелген міндетті елдің мүддесіне сай атқарып шықты. Біздің Заңнама және сот құқықтық реформа комитетінде  осы сессия барысында Қылмыстық, Қылмыстық-процессуалдық, Қылмыстық атқару кодексін, сонымен қатар Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстерге өзгерістер енгізу міндеті қойылды. Олардың бәрі бүгінде қабылданып, бірқатарына Мемлекет басшысы қол қойып та үлгерді.

- Дегенмен, қазіргі таңда аталмыш құжаттарға қатысты сын пікірлер көп айтылып жатыр. Бір топ оларды жазалаушы сипатта десе, бір топ қылмыскерге тым жұмсақтық танытқан деуде… Тәжірибелі заңгер ретінде айтыңызшы, бұл  нені көрсетеді?

- Расында,  бүгінде қоғамда осы қылмыстық заңнамаларға байланысты әр заңнамалық актілерді қабылдай отырып, бір азаматтың бостандығын шектеп, басқа санаттағы азаматтың құқын қорғайтынымызды ұмытпауымыз керек. Бұл — құқықтың негізгі міндеті. Егер заңнаманы қоғам  құқық қолдану тәжірибесіне байланысты сынап жатса әңгіме басқа. Сондықтан барлық құқық қорғау органдары, сот корпусының өкілдері, мемлекеттік қызметкерлер заң талаптарын мінсіз орындап, азаматтардың құқын сыйлап, заңға қайшы әрекеттердің жолын кесуінің маңызы зор.

Заң талаптарын орындау барша үшін міндетті. Алайда, жергілікті жерлерде құқық қорғау мен қадағалаушы органдар өздерінің күшін қаржы және салық заңнамаларындағы құқық бұзушылықтарды айқындаудың орнына өзін-өзі жұмыспен қамтыған күнделікті күн көрісін әрең тауып жүрген азаматтарға жұмсайды.

- Әңгіме ауаны өзіңіз жетекшілік еткен «Қылмыстық процессуалдық кодекстің» жаңа редакциясына жетелеп келе жатқандай…

- Иә, мұны дәл байқадыңыз. Шындығында  мемлекеттің қылмыспен күрес саясатының негізгі буыны Қылмыстық процессуалдық кодекс болып отыр. Осы ретте мен жаңадан жасалған  Қылмыстық прцессуалдық кодексті ғылым мен тәжірибенің жемісі дегім келеді. Заңнаманы ресми түрде Қазақстан Заң гуманитарлық университетінің ғалымдары сараптамадан өткізді. Тұтастай алғанда аталмыш кодекс толыққанды, бүгінгі күн талаптарына жауап беретін деңгейде жасалды. Ендігі  міндет оның жетістігі де,  кемшілігі де көрінетін тәжірибеде  тиісті деңгейде жүзеге асыру.

- Білуімізше, бұл құжат азаматтардың құқын қорғауға байланысты көптеген жаңа новеллалармен толықты. Нақтылай айтқанда, қылмыстық іс жүргізу барысында туындауы мүмкін түрлі сөзбұйдалылықтың алдын алуға қатысты шаралар қамтылған екен…

- Иә, азаматтардың  конституциялық құқын қорғауды күшейту, осы бағыттағы шараларды халықаралық талапқа сәйкестендіру бағытында біраз күш жұмсалды. Бұл ретте депутаттар айрықша талап қойып, соның нәтижесінде қорғаушы адвокаттың құзыреті кеңейіп, тергеу судьясы институты енгізілді. Қылмыстық сот өндірісінде екі тараптың тең құқылы болуын дәйектейтін новеллалар енгізілді. Тұтастай алғанда, Қылмыстық процессуалдық кодексте қылмыстық іздестіру амалдарын жеңілдету, тергеу мен жауап алу органдарының дербес процессуалдық әрекет жасауы, өкілеттіктерін азайту, адвокаттың сотқа дейінгі өндіріске қатысу мүмкіндігін кеңейту жолдары  қарастырылды. Меніңше бұлардың  қай-қайсысы да азаматтың құқын заңды түрде қорғап, әділ шешім шығаруға тиімді ықпал ететін шаралар.

- Нақтырақ айтқанда…

- Жаңа Қылмыстық процессуалдық кодекс бойынша мәселен,  айыптау функциясы жедел әрі тиімді болып отыр. Бұл ретте зардап шегушінің құқын қорғауда сөзбұйдалыққа салудың кез-келген түрі жойылды. Осы мақсатта бас тарту материалдары институты алынып тасталды. Қылмыстық құқықбұзушылық туралы арыз немесе хабар келіп түскеннен бастап  немесе кезек күттірмейтін тергеу қызметінен соң бірден қылмысты ашу, тексеру жұмыстары басталады. Қылмысты істі тексеруде жеделдетілген сотқа дейінгі тергеу, қылмысты қылықтар бойынша хаттама жасау секілді  жаңа тетіктер енгізілді. Ұйымдасқан қылмысқа қарсы құпия тергеу әрекеттері реттелді. Осылайша жедел-іздестіру қызметі тергеудің қылмыстық істі дәлелдейтін бөлінбес бір бөлшегіне айналып,  қылмыстық үдерістен оқшаулау  жойылды.  Сонымен қатар қашықтықтан жауап алу, куәліктерді сақтау секілді процессуалдық әрекеттер қарастырылды.

- Процессуалдық прокурор деген тұлғаның енгізілгені белгілі. Олар өз қызметін қалай жүргізбек…

Процессуалдық прокурор құқық қорғау органдарының жауап алу және тергеу бөлімдерінің бастықтарымен  қатар қылмысты істі тергеудің заңдылығы мен тегеурінділігін қамтамасыз ету мақсатында тартылып отыр. Жауап алушы және тергеушілермен, сонымен қатар олардың әкімшілік жектекшілерімен қатар тұрып, процессуалдық прокурор төреші ретінде олардың және аудан (қала) прокуроры, тергеу судьясы  арасын байланыстыратын тұлғаға айналады.

- Ал, адвокатқа қандай мүмкіндіктер берілді?

- Алғаш рет барлық сотқа дейінгі және сот кезіндегі қылмыстық іс үрдістеріне  қорғаушы адвокаттың міндетті түрде қатысуы айқындалды. Қылмыстық істің деңгейі жоғарылаған сайын адвокаттың оған қатысуының қажеттілігі мен маңыздылығы арта түседі. Адвокат өз құқығын өзгелермен тең дәрежеде  қолданады.

-Тергеу судьясының құзыреті қандай болмақ? Бүгінде бұл тұлға тергеушілерден артық өкілеттік иеленіп, олардың жұмысына кедергі келтіретін болды деген пікір бар…

- Тергеу судьясы адвокаттың дәлелді өтініші бойынша  сот сараптамасын тағайындап, қылмыстық іс үшін маңызды кез-келген мәліметті талап етіп қосуға, бұрын жауап алынған куәгерді қайта әкелу мәселесін шешуге, оларды мәжбүрлеп келтіруді қамтамасыз етуге құқылы. Ол қылмыстық іс бойынша әділ сот төрелігінің жүзеге асуының тағы бір кепілдігі. Аудандық, қалалық сот тағайындайтын тергеу судьясы үлкен құзыреттерді иеленеді. Өзіне берілген құзыреттер шегінде қылмыстық істің барлық материалдарымен танысып, зерттеуге, іс бойынша қосымша ақпараттарды талап етуге, сот отырысына процесс қатысушыларын шақырып, олардан қосымша мәлімет жинауға құқылы.

Қылмыстық процессуалдық кодекстің басты көздейтін мақсаты  әділ сот төрелігі, үкім, қаулы  басқа да сот шешімдерінің  заңды әрі негізді болуын қамтамасыз ету.

- Күдіктіге,  айыпкерге де бірқатар құқықтар берілді емес пе?

- Иә, азаматтық талапкер, олардың өкілдері, күдікті, айыпты, азаматтық жауапкер, оның өкілі, куәгер, сарапшы, өзгелер де назардан тыс қалған жоқ. Күдіктінің бостандығының шектелуі 72 сағаттан аспау керек. Белгілі жағдайда  және күдікті ретінде ұстауға негіз болмаса, немесе мойындамаса, онда ол куәгер статусын иеленеді. Сонымен, қатар, қылмыс субъектісімен, сотталғандармен қылмысты іздестіру органдары  әріптестік ретінде  келісім жасасудың мүмкіндігі қарастырылған.  Бұл шара аса ауыр, экстремистік, лаңкестік сипаттағы қылмысты зерттеу мен ашуға жағдай жасауды көздейді.

- Барлық саланы жайлап алған жемқорлық салдарынан кері кетіп жатқан іс көп. Басқаны айтпағанда, халық Ата заңымыз бойынша тең құқылы көптеген игіліктерден сырт қалып, кедейлік шегінде өмір сүруде. Осыған шек қою үшін не істеу керек сіздіңше?

- Сыбайлас жемқорлық- тарихы ертеректен, тамыры тереңдеп кеткен кесел. Бүгінде онымен бетпе-бет келмей отырған ел жоққа тән. Жемқорлықты жоюдың бірден бір жолы — онымен  тегеурінді күрестің күнделікті жүйелі жүруі.  Көрсеткіштері әжептәуір мемлекеттердің өзі жақсы нәтижелерге ұзақ жылдар бойы табанды күрестің нәтижесінде ғана қол жеткізген. Мемлекеттік сатып алу, жер қойнауын пайдалану, жер қатынастары мен құрылыс, құқық қорғау органдары, кеден, денсаулық, білім саласындағы және халыққа қызмет көрсету жүйесіндегі жемқорлық ахуалын халық жиі айтады. Осы бағыттағы құқықбұзушылықтардың себеп-салдарын және жемқорлыққа ықпал еткен мән-жайларын түбегейлі айқындау қажет. Бұларға қатысты ұлттық заңнамаға тұрақты түрде талдау жасап, олқылықтарды зерттеп, тиімді халықаралық озық тәжірибелерді енгізу жұмыстарын жандандыру да  сұранып тұрған мәселе.

Бұл ретте сонымен қатар,  мемлекеттік органдар қызметінің ашық болуының маңызы зор.  Шенеуніктердің үстінен түскен арыз-шағымының заңдылыққа сай тексеріліп, әділ шешім шығарылуы да бұл тұрғыда ерекше ескерілетін жайт.

Сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша шынайы мәліметтер жариялау үшін бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігін қамтамасыз етіп, көмек көрсетумен қатар, кедергі жасау мақсатында ойдан шығарылған сылтаулар үшін қатаң талап қалыптастыру қажет.

Құқықтық мәдениетімізді көтеретін, біреуге ақша беріп тәуелді болу арқылы емес, заң көмегі арқылы әділдікке  жететін  кез келді. Сыбайлас жемқорлық дерегін білген немесе осыған араласуға мәжбүр болған жағдайда немқұрайлылық танытпай,   міндетті түрде уәкілетті органға, болмаса құқық қорғау органдарына хабарлап, жемқорларды әшкерелеудің пайдасы зор. Өзіңе белгілі болған жемқорлық фактісін  жасырып, оны жылы жауып қойып, әрі кетсе, біреуге айтып шер тарқатумен шектелу жақсылыққа апармайды. Бұл қайта жемқорлардың өздерін одан ары еркін сезініп, заңға қайшы іс-әрекеттерін еш кедергісіз жалғастыра беруіне ықпал етеді. Ел-жұрттың әлеуметтік әділетсіздікке теріс көзқарасын қалыптастырады. Бұдан әрине, алдымен қарапайым халық зардап шегіп, түптің түбінде тұтас еліміздің болшағына қауіп төнеді. Бізге осыны үнемі естен шығармау керек.

The post Р.Сәрпеков, Мәжіліс депутаты: Құқықтық актілерді қолдануда біліктіліктің орны зор appeared first on Қазақия газеті.

- Біз, жалпы, амбициямыз жоғары, өзімізге талапты өте жоғары қоятын халықпыз ғой. Және басқа елдермен салыстырғанда біліміміз терең,  сондықтан да көп нәрсені түсіне білетін, көп нәрсеге ұмтылатын елміз. БҰҰ-да  бізді осы қасиетіміз үшін қатты құрметтейді. Сондықтан да, ондағылар Қазақстан тарапынан жасалған ұсыныстарға үлкен маңыз беріп, оларды талқылауға, қажет болған жағдайда қабылдауға дайын тұрады.  Жалпы дүние жүзіндегі осынау ең мәртебелі ұйымдағы Қазақстанның орны бөлек. Мұның себептері де бар. Біздер мәселен, Семейдегі ядролық  полигонды жаптық. Осының өзі Қазақстанның бейбітшілікті сүйетін, ядролық қарусыз планета жасауға ынталы  ел екендігін әлемге паш етті.  Біз бүгінде осы саясатымызды ары қарай жалғастырудамыз. Бұл ретте тек идея ғана айтып қоймай, нақты іс-қимыл жасаудамыз. Айталық,  Елбасымыздың ұсынысы бойынша Бас Ассамблеясының қаулысымен  29-тамыз Ядролық сынақтарсыз күн болып қабылданды.  Бұл-үлкен жетістік.

Сол секілді еліміздің тарапынан қазіргі таңда  Дүние жүзілік  ядролық қарусыздандыру туралы кешенді декларациясының жобасы дайындалып жатыр. Оны бүгінде жүз отыз-дан астам мемлекет қолдап отыр. Ал, ядролық қаруы бар мемлекеттер оны  әлі де қарастыру үстінде. Сондықтан олардың   әрқайсысымен  жеке жұмыс істелініп жатыр.  Егер осы құжат қабылданса онда Қазақстан өзінің ядролық қарусыз әлем құру мақсатына бір адым болса да жақындайды.  Осындай көптеген ұсыныстар, іс-қимылдар арқылы Қазақстан әлемді өзіне қаратып отыр. Енді Бірыңғай  ұлттар ұйымының Қауіпсіздік кеңесінің 2017-18 жылдардағы мүшесіне  үміткерміз.  Бұл да үлкен жұмыс. Егер одан өтсек, Қазақстан он бес елдің ортасында  соғыс пен бейбітшілік, халықаралық жанжалдарды  қалай реттеу керек, лаңкестікпен қалай күресу керек, кімге гуманитарлық көмек керек, ең бастысы  санкция мәселелерін талқылап,  шешім қабылдайтын, жүз тоқсан үш елдің  он бесінің  қатарында екі жыл жұмыс істейді. Мұның бәрі әрине, ең бастысы еліміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, экономикасын көтеру, халықтың әлеуметтік жағдайын арттыруға қызмет ететін шаралар. Сондықтан Қазақстан бұл беделді ұйым арқылы өзінің ұлттық, елдік мүддесін лайықты қорғап, алға жылжытып отыр деуге толық негіз бар.

- Сонымен қатар, Қазақстан БҰҰ Адам құқы кеңесінің мүшесі болды. Бірқатар халықаралық сарапшылар мұны оң бағаламады. Олардың айтуынша, еліміз аталмыш ұйымға енуге лайықты емес. Өйткені, бізде адам құқының бұзылу фактілері жеткілікті… 

- Иә, елімізге қарата осындай пікірлер білдіріліп жатады. Әсіресе, бейресми ұйымдар тарапынан айтылатын сын көп. Оның дені біздегі түрмелердегі жағдайға байланысты туындайды. Елімізде түрме тұрғындарының көптігі, жаза өтеу орындарында сотталғандардың азапталатыны, оларға қолайлы жағдай туғызылмағандығы жиі қозғалады. Мұны жоққа шығара алмаймыз. Дегенмен, бұл тұрғыда біздің көп нәрсені өзгертуге, әлемдік талапқа жеткізуге әлеуетіміз жеткілікті екенін айтуға тиіспіз. Ең бастысы ұмтылыс бар. Кемшіліктерді жоюға жасалып жатқан нақты қадамдар да бар. Жуырда Парламент қабылдаған «Ішкі істер органдары туралы» заң жобасында күштік құрылымдардағы қызметкерлердің моралдық-этикалық тұрпаттарына қатысты біраз мәселе қарастырылып, шешім тапты. Өзге де заңдарымызды өзгертіп жатырмыз. Қазір мәселен, Парламентте Қылмыстық, әкімшілік құқық бұзушылыққа қатысты заңнамалардың жаңа редакциясы қаралу үстінде. Осы ретте біздің БҰҰ Адам құқы кеңесінің мүшесі болуымыз үлкен жауапкершілік жүктейді.

Жалпы қазір түрме тұрмақ, бостандықтағы адамдар үшін де шешілмеген мәселелер баршылық. Меніңше, түрмедегі жағдай тек материалдық тұрғыдан ғана жақсарып қоймай, ол  сотталғандарды түзеуге, адамшылықтан айырылмай, қоғамға дұрыс азамат болып оралуына бағытталуы керек.  Жалпы айтар болсам, мен талай елде болып жүрмін ғой, бүгінде идеалды қоғам жоқ. Демократиясы дамыған елдердің өзінде  мәселен, адам құқына қатысты сын айтылып жатады.  Бұл және заңды да.

- Десе де аталмыш заңнамалар жобасындағы еңбек ұжымдарында ұйымдастырылған  наразылықтар үшін жауапкершіліктің қарастырылуы қаншалықты дұрыс? Бұл нағыз адам құқын таптау емес пе?

- Жалпы  еңбекке байланысты көзқарасын білдіріп,  наразылық жасау әлемдік үрдісте қалыпты жағдай болып саналады.  Сондықтан біздің елде де   азаматтар үшін өздерінің ой-пікірін еркін білдіретін  жағдай туғызылуы керек. Оның нақты тетігі,  инструменті болуы тиіс. Мәселе осында. Осы ретте кәсіподақтар, үкіметтік емес ұйымдар тиімді пайдаланылуы тиіс. Көшеге топ болып шығып, наразылық  жасағанмен мәселе шешілмейді. Халықта «Тобырда бет жоқ» деген сөз бар.  Бұл осындай әрекеттерде жауапкершіліктің болмайтындығын білдіреді.

Сондықтан сынды басшыларға, билік өкілдеріне заңды тетіктер арқылы жеткізуіміз керек. Партияларға, қоғамдық ұйымдарға, халық өкілдері отырған Парламентке,  Конституциялық кеңеске, Жоғарғы сотқа,  Елбасына хат жазуға болады ғой. Тек көшеге шығып, елді дүрліктірудің қажеті жоқ. Мұндай әрекеттің зардабы қиын болатынын бүгінде айналамыздағы елдерден көріп отырмыз. Мәселен, күні кеше құлпырып тұрған Таяу Шығысты алсақ, бұрын қандай еді, қазір қандай? Аз ғана уақыт ішінде барлық жағынан құлдырап кетті емес пе?! Демек, бейбітшілікке  сына түсіруге болмайды. Сондықтан бізде халықтың өз құқын қорғауға заңнамалық мүмкіндіктер беріліп, олардың орындалуын қамтамасыз етілуі керек.

- Ал, жалпы біздің заңдарымыз қандай, оларға көңіліңіз тола ма?

- Заңдардың толықтай көңілден шығуы мүмкін емес қой. Алайда мен қазір мұны айтып, ешкімді ренжіткім келмейді. Әзірге өзімнің байқаған кемшіліктерімді комитет, жұмыс тобы деңгейіндегі отырыстарда айтып келемін. Заңды жасаушылар айтқан сындарыма «алдағы жасалатын заң  жобаларында  бәрі дұрысталады»  деген уәде беруде.  Сондықтан да ұсыныстарым өтпей жатқанына өкініп жатқан жоқпын. Бірақ келесі жолы біз ескерткен мәселелер назардан тыс қалатын болса, оларды жазбаша түрде білдіріп, нақты талап қоятын боламын.  Жалпы  зейнеткерлер жағдайы, аудандардағы үш ауысыммен оқытатын мектептерді азайту, ауылдарға ауыз су жеткізу, газдандыруға байланысты  жасаған ұсыныстарымның бірқатары қабылдануда.

- Қоғамның  бір бөлігінде Кедендік, Еуразиялық экономикалық кеңістікке қосылуға байланысты кереғар пікірлер бар. «Бұлар экономикалық емес, саяси интеграция, сондықтан еліміздің тәуелсіздігіне нұқсан келтіреді» дейді олар. Сіздің көзқарасыңыз.

- Бүгінде айналасындағы көршісімен бірігіп, одақ құру әлемнің барлық елдеріне тән болып отырған жағдай. Өйткені, ешбір мемлекет  жалғыз жүріп, кең көлемді дамуға қол жеткізе алмайды. Қазақстан да бұл үрдіс-тен шет қалмай, өзіне жақын елдермен одақтасуда. Бұл ретте екі мақсат көзделіп отыр. Біріншісі, экономикалық қарым-қатынастарды жолға қою арқылы тауарлар рыногын кеңейту болса, екіншісі достық көзқарасты қалыптастырып, нығайту. Бүгінде қарап отырсақ, Елбасымыздың сарабдал саясатының арқасында ешбір елмен жау емеспіз. Бұл өте дұрыс. Өйткені, біз өз елімізді тек достықтың, еркін экономикалық қатынастың арқасында ғана сақтап қаламыз. Қашанда жан-жақтағы елдердің Қазақстанға деген қызығушылығының көп болып, жерімізде жұмыс істеуге деген ынтасының  артуы сыртқы саясатқа оң әсер ететін фактор болып келген, солай болып қала береді. Қазір «бізге осы Африка секілді елдермен  әріптестік неге керек?» деушілер бар. Бұл дұрыс емес. Ол ең бірінші саясат үшін, екінші технология алмасу үшін керек.  Одан бұрын олар бізді жақсы түсінетін болады. Ал, мұндай сезім болған жерде қолдау бар. Бізді қанша ел жақсы ұқса,  сонша елдің бізге  демеуі болады.

- Алайда, біз неге бұрын бір шаңырақ астында болған Ресеймен емес, еуропалық елдермен бірігуге ұмтылыс жасамаймыз? Тым болмаса түбіміз бір  түркі елдермен неге иықтаспасқа? Аталмыш көршіміздің өзінде қазіргі посткеңестік елдермен одақтасуға қарсылар аз емес. Олар мәселен,  бұл үрдісті регресс, яғни кері кетушілік деп бағалап отыр.    

- Орталық Азия елдерінің бірігуі жөнінде Елбасы ұсыныс жасағаны белгілі. Бұл идея көршілес елдерде әлі қарастырылып жатыр. Ал, бізге Еуроодаққа «кел» деп отырған ешкім жоқ. Бұл ұйымға кірудің шарты да оңай емес. Мәселен, бүгінде мүшелікке үміткер болып отыр-ған  Дүние жүзілік сауда ұйымының талаптарын орындаудың өзі  қиынға түсіп  отыр. Өйткені, бүгінгі заманның ағымы бөлек. Сондықтан әлемдік нарыққа шығу үшін ежелгі көршілік қарым-қатынасты пайдаланған дұрыс шығар. Бұл одақтастықта бұрынғы Кеңес Одағындағыдай бір ел басқа елдер үшін шешім шығармайды. Онда бәрі  демократиялық қағидаттарға сай жүріп жатыр. Яғни, әр бір ел қандай  мәселеде  болмасын тең әріптестік жағдайда сұқбат құрып, ортақ мәмілеге келуде. Барлық мемлекет үшін өзінің тәуелсіздігі қымбат. Ешбір ел өзінің егемендігіне нұқсан келтіретін қадамдарға бармайды. Қазақстан да қандай жағдайда   болмасын алдымен өзінің ұлттық мүддесін бірінші кезекке қояды. Бұған Елбасының Кедендік одақ елдері басшыларымен өткен соңғы кездесулерде айтқан сөздері мысал бола алады. Мұның сыртында біздің аумақтық тұтастығымызға, ұлттық қауіпсіздігімізге ядролық қарудан бас тартқанымыз үшін Америка, Ұлыбритания, Қытай, секілді іргелі елдер толық кепілдік береді. Сондықтан аталмыш интеграциялардан үркудің қажеті жоқ. Бір мәселе бар әрине, үкімет аралық шарттар, келісімдер барынша сауатты, елдің мүддесіне сай етіп жасалуы керек.

- Қазақ қоғамы айналған тұлғаларыңызға бүгінгі елдің элитасына көңілі толмайды. Олардың қазақ тілінде еркін сөйлемейтіндігіне ренжиді алдымен. Сонымен қоса, ел көлемінде қолға алынған мега жобалардың жүзеге аспай, орта жолда қалуы да осы құзырлы орындардағы шенеуніктердің біліксіздігімен қоса, өз еліне жаны ашымайтындығы деп біледі. Байқауымызша, бұрынғы посткеңестік елдерде де билік өкілдеріне осындай өкпе байқалады. Алайда, ондағы сарапшылардың кейбірі мұны халықтың өзінен көреді. «Қоғам қандай болса, билік сондай» деген пікір айтады. Сіздің көзқарасыңыз?

- Қоғам  мен биліктің әр қайсысы  өз бетінше жүріп, өмір сүре алмайды. Олар өйткені, бір-біріне тәуелді. Еліміздің Ата заңы бойынша, Елбасымыздан бастап билік өкілдерінің негізгі міндеті халыққа адал қызмет көрсету.  Құзырлы орындарда, ұлттық компанияларда, қызмет көрсету орталықтарында жұмыс істейтін  азаматтардың ар алдында, ел алдында  тазалығы болуы керек. Өкінішке орай, бүгінде халық арасында  шенеуніктерге реніш көп. Меніңше, барлық салада қызметтердің талапқа сай жүруі, заңсыздықтардың орын алмауы халықтың белсенділігін қажет етеді. Мысалы өз қызметі үшін пара сұрағандарды сол сәтінде басшысына айтып, шара қолдануын талап етуге болады. Халық айтпаса мұндай мәселелерді билік қайдан біледі? Өкінішке орай, бұған ынтамыз жоқтың қасы. Шын мәнінде қандай салада болмасын орын алған олқылыққа қоғамның әр бір мүшесі себепкер болады. Ал,  биліктің өзінің, олардың  өкілдерінің жауапкершілігі халықтан  екі-үш есе артық.

«Мәңгілік ел» болу үшін қоғам мен билік  иықтасып жұмыс жасамаса болмайды. Қазақстан 2050 стратегиясы қабылданды. Мақсат айқындалды, бағдарламалар  жасалды. Енді Үкімет пен Парламент бірігіп, қажетті жақсы заңдарды жасап, қабылдауы керек. Және барлық күш осы құжаттардың жер-жерде жүзеге асуын қамтамасыз етуге жұмылуы тиіс.  Яғни, біздің алдымызда  шын мәніндегі құқықтық мемлекетке айналу мақсаты тұр.   Бұл біздің көп кемшіліктерімізден арылып, дамудың биік деңгейіне жетудің бірден бір кепілдігі.

- Сіз де кезінде Білім және ғылым министрі болдыңыз. Бүгінде бұл еліміздегі ең көп реформаланып жүрген сала. Өкінішке орай, бірақ сол шаралардың  нәтижесі айтарлықтай болмай отыр. Неге?

- Жалпы білім мен медицина салаларын алатын болсақ, бұл қызметтердің  сарапшысы, эксперті әрбір отбасынан табылады. Олардағы қателіктерді жасыру мүмкін емес. Біз уақытында  он екі жылдық білім жүйесіне көшудің  барлық әдістемесін дайындап қойған едік. Алайда, күні бүгінге дейін оған жете алмай отырмыз. Негізі қай істе де жетістік болуы үшін, жүйелілік, сабақтастық болу керек. Тек өз ізімен жүруге талпынудан аулақ болған дұрыс шығар. Білім саласын дүние жүзіндегі  алдыңғы дамыған елдердің тәжірибесін зерделей отырып, ұлттық мүддемізге сай дамыту  мақсатқа айналса.  Бұл ретте өзіміздің еліміздегі Назарбаев атындағы интеллектуалдық мектептер, олардың материалдық-техникалық базасы үлкен мүмкіндік көзі.  Әрбір жаңа қадамдар осы мектептерде сынақтан өтіп, басқа мектептерге таратылса, олардың нәтижелілігі артар еді. Негізі басталған іс орта жолда қалдырылмай,  қателігі түзетіліп, әрі қарай жалғасуы тиіс. Дамыған елдердің тәжірибесі осындай. Олардағы негізгі саясат — сапалы білім беру. Бұл тұрғыда бәрі жеке амбицияны жиып қойып, қолға алынған  істің жүйелі түрде жүзеге асуына күш салады. Негізі барлық ел білім саласына риза емес. Мәселен Америка бұрынғы КСРО–ның әдістемесін зерттеп жатыр. Олар әсіресе, жаратылыстану пәндерін оқытудың әдістемесіне айрықша назар аударуда. Өзгелермен салыстырғанда Қазақстанның білім сапасы әлде қайда артық. Ортаға жақындау деуге болады. Енді осы деңгейден көтерілу үшін қолға алынып жатқан шаралардың сабақтастығын сақтауымыз керек.

- Сіз туралы  Ресейдің атақты әншісі Иосиф Кобзон «жүзінен нұр төгіліп, адамды еріксіз өзіне тартып тұратын, энергетикасы мол жан» депті. Мұндай қасиеттің сыры неде? Ол сізге берілген табиғаттың өз тартуы ма, әлде ортаның, тәрбиенің ықпалы ма?

- Бұл әрине, көбірек ортаның ықпалы. Өсіп-өнген отбасымнан бастап, оқыған мектеп, мамандық алған оқу орнымда үнемі жақсы жандардың ықпалын сезіндім. Сондықтан да болар менің көңілім қашан да достыққа, адал ниетті қарым-қатынасқа ашық болды. Өмір болған соң, таза ниеттегі құшағыма тікенектей қадалғандары да табылып жатты. Алайда, олардың ешқайсысына кек сақтамай, тек жақсы пейілді серік етумен келемін. Менің бар құпиям-осы.

Өз тілшіміз

The post Бірғаным ӘЙТІМОВА, Парламент Сенатының депутаты:  «Сапалы заңдар шығып, ол орындалса олқылықтан арыламыз» appeared first on Қазақия газеті.

Өздеріңіз байқап отырсыздар, Қазақстан ішкі істер органы құрылымын күшейткен. Біздегі полиция саны КСРО-дағы көрсеткіштен 3 есе, әлемнен 2 есе көп. Басқа күштік құрылымдар да советтер кезеңінен 2, 3, 4 есеге артқан. Тіпті ешқандай статистикасыз-ақ, республикада қызыл жағалылардың саны шамадан тыс мол екенін көрер көзбен де байқай бересіз. Астанада, мәселен, қаланың негізгі әкімшілік мекемелері орналасқан солтүстік бөлігінде (министрліктер, ұлттық компаниялар, шетелдік өкілдіктер, т.б) әрбір 50-100 қадам басқан сайын алдыңнан қақшиып-қақшиып тұрған бір-бір күзетші шығады. Әрбір министр жұмысқа барғанда-қайтқанда алды-артында бір қора МАИ қызметкерлері жүреді. Елордаға шетелдік қонақ келе қалса (олардың маңызды емесі жоқ) әр бұтаның түбінде бір-бір қарауыл тұрады. Сонда бұл не үшін керек? Қандай қауіп төніп тұр? Үкімет бюджеттің қаншама қаржысын шығындап, саны көп, сапасы аз, қызметі күмәнді құқық сақшыларына әрбір итсигек қауды күзеттіріп қойып жалақы төлегенше, оларды мемлекет үшін, қоғам үшін пайдалырақ жұмысқа жұмылдырса етті.

Реті келгенде ҚР бұрынғы вице-министрі Марат Төлебаевтың «Forbes Kazakhstan» журналында жариялаған мына бір қызықты дерегін назарларыңызға ұсына кетейік: ол бір облыстың әкіміне жолығу үшін төрт қабат полицейлік кардоннан өткенін айтады. Яғни, әкімшілікке кіреберісте полицейлік поста құжаттарын тексерген, одан 1-ші қабаттан көтерілер тұста, дәлізде және бір полиция тексерген, әкім кабинеті орналасқан 3-ші қабатта лифтің алдынан оны тағы бір полиция тосып алған, ең соңғы – қабылдау бөлмесінде хатшы қыз бен әкімнің көмекшісі әбден тергеп барып, ұялы телефон сияқты «күдікті» құралдарын сыпырып алып, бастығының нұрлы дидарымен жүздестірген. Жергілікті жерлерде облыс әкімдерінің «жарты құдай» екенін білеміз, ал бірақ олардың қарақан бастарының «жеті қабат жер астындағы алтын жәшікке» тығып сақтайтындай, дәл мұншалықты қадірлі екенін ойламаппыз…

Дания сапары жайында әңгімелеген ол, Копенгагенде қарапайым халық үшін мэрия есігі айқара ашық жататынын айтады. Тіпті, басқасы басқа, қыдырып жүрген шетелдік туристер мэрияның ішін емін-еркін аралап, ғимарат ішінде фотоға түсіп, әкімшілік жұмыстарын атқарып жатқан шенеуніктердің кабинеттеріне бас сұға алады екен. Ешқандай күзет жоқ, полиция жоқ.

Жалпы, Еуропа елдерінің қай-қайсысындағы жағдай осы. Ол жақтарда қала көшелерінен полицейлерді көрмейсің. Айнала қызыл жағалыдан көз сүрінетін «полицейлер мемлекетінен» барған біздер үшін бұл әрі таңсық, әрі таңқалдыратыны сөзсіз. Бірақ, бұл Кәрі Құрлықта бұзақылар көшеде тайраңдап жүреді екен деген сөз емес. Әлдебір суыт жағдай орын алған жерге полиция сарт етіп біздегіден жылдам жетіп барады. Және құқық қорғаушылардың көпшілік арасында өз «көзі, құлағы» бар. Өйткені, халық полицияға сенеді, полиция оларды қорғайды. Еуропалық тұрғындар төтенше оқиғаның куәсі болса, оны құқық қорғау орындарына хабарлауды өздерінің азаматтық борышы санайды, полицияға көмектесуге дайын тұрады. Ал, бізде бәрі керісінше, жұртшылықтың полициядан көңілі әбден қалған, көп жағдайда құқық қорғаушыларға емес, қайта құқық бұзушыларға көмектесіп жіберуге, жасырып қалуға бейім.

Осы мысалдан-ақ, Еуропада құқық қорғаушылардың жұмысы біздегі әріптестеріне қарағанда, жергілікті тұрғындардың көп болып көмектесуінің арқасында анағұрлым жемісті, нәтижелі екенін аңғаруға болады (кәсіби біліктілік туралы айтпай-ақ қояйық). Бұл жерде бар мәселе полиция санының көптігінде емес, жұмысты ұтымды ұйымдастыра білу шеберлігінде екеніне назар аудартамыз.

Әрине, ел басшылығы ішкі істер органдарына деген халықтың сенімін қалыптастыру үшін өз қадір-халінше түрлі іс-шараларды жасап жатыр. Полицияның қызметі – халықтың берген бағасымен өлшенеді деген жалаң ұрандар айтады. Қылмысты ашуға көмектескендерге, хабар бергендерге сыйақы тағайындалатын болды. Бірақ, мұның бәрі көңілдегідей нәтижені көрсетіп тұрған жоқ. Полиция қатарында қаулап тұрған дөрекілік, әпербақандық, мәдениетсіздік, сауатсыздық, т.с.с тұрғындардың оларға деген көңіл хошын туғызбасы анық. Оның үстіне, ел ішінде «көрдім деген көп сөз, көрмедім деген бір сөз» дейтін, кеңес заманынан бері келе жатқан үрей бар. Одан да сорақысы – қылмыс туралы дерек жеткізген куәгердің өзін кейде қылмысты қылып шығаратын жайттар сирек емес. Сондай-ақ, ел ішінде жүргізілген сауалнама көрсеткендей, халықтың басым көпшілігі құқық қорғау органдарына сенбейді. Ал сенім болмаған жерде ешқандай істің жемісті нәтиже бермесі анық…

The post Біздің полиция бізді қорғай ма? appeared first on Қазақия газеті.

− Қайда барасың?

− Қалыбайдың сотына барамын.

− Қайдан келесің?

− Қалыбайдың сотынан келемін…

30-шы шілдеге дейін осы диалогты Алматыда жиі еститінбіз. Жұрт бір-бірімен хабарласып, қазақ тілі үшін авиакомпаниямен айқасқан «Аңыз адам» журналының бас редакторы Жарылқап Қалыбайды қолдауға шақырған еді. Оның соңы немен аяқталғаны белгілі. Ол туралы сотталушының өзі  былай дейді:

«Мен осыған дейін 4-5 сотты көрдім. Бұлардың бәрі де іші-бауырыңа кіріп тұрады да, кейін бетіңе күліп қарап отырып, жазықсыздан-жазықсыз отырғыза салады екен. Мысалы, ұшақтың жолбикесінен қазақша сөйлеуді талап еткенім үшін мені түрмеге жапты. Кешкі сағат жетіде екі полиция келіп, ала жөнелді. Не телефон жоқ, не қорғаушы жоқ. «Қайда апарасыңдар?» десем үндемейді. Сөйтіп, дедектетіп сотқа алып келді. Онда бір сұлу келіншек отыр екен. Іші-бауырыңа кіріп, жылы сөйлеп: «Наразылығыңыз бар ма?» дейді. Мен: «Бар. Адвокатым жоқ» десем, ол: «Оны жазбаша түрде берсеңіз болады» дейді. Бейнебір, соттың әділ жүруін мен қамтамасыз етуге міндетті секілдендіріп. Одан әрі, 37-ші жылдардағы «үштік» секілді менің ісімді төрт-бесеуі қарап, түнгі сағат 12-ге қарай полицей мені жетектеп апарып түрмеге қайта тоғытты. Бекерден бекер үш тәулік отырдым. Қорғаушысыз, байланыссыз − жалғыз жапа шектім. Жоғарыдағылар аппеляцияны 45 күн қарайды екен. Сонда апелляция нәтижесін күтіп түрмеде отыра берем бе? Надзорға беруге уақыт  оздырып алдым… Сөйтіп, сол уақытта мені жазықсыз қамаған судья А.Тұрғынбеков, міне, бүгін менің кезекті  ісімді қарамақшы. Сондықтан, бұл судьяға сенімсіздік таныттым. Одан бас тартамын! Оны мына арызымда жаздым. Қараңыздар»

Гитлерді «Гитлер» десең бәлеге қаласың

Мен бас редакторы болып табылатын «Аңыз адам» журналы осы жылдың сәуір айында Нағашыбай Есмырзаев мырзаның «Гитлер фашист емес» деген мақаласын жариялаған болатынмын. Содан кейін Алматыдағы Қарттар үйінің біраз ақсақалы жеке-жеке «Бұл мақалада экстремизмді ақтау белгілері бар» деген желеумен мені сотқа берді. Редакция авторлардың көзқарастары үшін жауапты емес. Бірақ олар мені  сотқа сүйреді. «Мені соттаңдар!» деген авторға қараған да жоқ. Ол сот  та заңды белден басып, «моралдық зардап шекті» деп, ақсақалдардың әрқайсысына ренжімесін деп 1 млн.теңгеден өтемақы беруім туралы шешім шығарды. Барлығы – 13 млн. теңге. Сонда, сот ақсақалдарды қарттар үйінде асырау қаражатын менен өндіріп алмақшы ма? Бюджеттің ақшасы қайда сонда? Естеріңізге салар болсам, ол ақсақалдардың бес-алтауы қазақша мүлдем оқи алмайды да. Ендеше, олар Ішкі Істер тергеушілерінің нұсқауымен алдын ала дайындалған арызға қол қоя салған десе болады. Кейбіреулері мақаланы көрмеген де. Бұл нағыз қолдан жасалған арандатушылық әрекет. Заңды бұзу. Олай болса, сот алдында мен емес, заңды шынымен де бұзғандар отыруы тиіс емес пе? Ал «істі қабылдауға әзір» сотқа ол куәгерлердің көбі келмей де қойды. Куәгерлерсіз сырттай соттай салды. Таза спектакль! Сондықтан, мен ол соттың шешіміне наразылық танытып, аппеляцияға бердім. Енді сол арызымды қарауы тиіс болатын. Бірақ соның қарсаңында бес-алты полиция қызметкерлері мақаланы өздері «тағайындаған» Мұқанова деген саясаттанушыға сарапқа беріп, ол біресе − «экстремизм белгілері бар», біресе − «болуы мүмкін» деген екұшты қорытынды жасап, сол бойынша мені тағы да сотқа беріпті. Себебі, мұндағы мақсат – бұл сот мені  кінәлі деп тапса, онда алғашқы соттардың шешімдері заңды болып шығады екен де, менің аппеляцияға берген арызым күшін жоймақ екен. Яғни, қазіргі сот мені «жазықты» деп тапса, аппеляция барлық сот шешімдерін еш өзгеріссіз қалдыратын болады.  Нәтижесінде, олардың мақсаты орындалып, мен 13 миллион теңгені, жаңадан салынатын айыппұлдарды арқалап − журнал жабылатын болады.

Сот «сараптаманы қайта жасаймыз» деген еді… 

Сонымен, осы мәселе бойынша 28 шілдеде үшінші сот болды. Онда тәуелсіз эксперттер сотқа келуден бас тартқан сарапшы Мұқанованың мұндай сараптама жасауға еш құқы жоқ екенін дәлелдеп бақты. Ал айыптаушы прокурор болса, қайта-қайта оның «ғылым кандидаты» екенін айтумен болды. Сірә, прокурор сарапшыға берілетін «арнайы лицензия» мен «ғылым кандидаты» куәлігінің айырмашылығы неде екенін ажырата алмай қалса керек.

Үшінші сотта халық біршама белсенді болды. Қоғамдық қорғаушылар «бұл сот еліміздің бүкіл сот жүйесіне көлеңке түсіреді» деп жариялады. Алайда, одан ыға қоятын сот та көрінбеді. Соңында мақаланы және журналды қайта сараптамадан өткізіп, тамыздың 1-ші күні сағат 10-ға қайта сотқа шақырды. Алайда сот отырысты 30 шілдеге ауыстырып, Ж.Қалыбайды кінәлі деп таныды. Алматы қалалық мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының судьясы Дастан Алыбаев Ж. Қалыбайға ең төменгі айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде, яғни 27 мың теңге (шамамен 150 доллар), ал басылым құрылтайшысына — 70 АЕК көлемінде (129 мың теңге, немесе 700 доллар) айыппұл салуға шешім шығарды. Яғни, бастапқы сценарий бойынша Ж.Қалыбай кінәлі деп танылды. Енді қарттарға 13 млн теңге беруі тиіс. Тек – ақша қайда?

Сот барысында жұртшылықтың көкейінде «мұндай – сотқа абырой әпермейтін істерді ұйымдастырушылар кімдер?» деген сұрақ үнемі тұрды. Әрине, ол сұрақтың жауабы сол күйінде құпия қалары анық. Бірақ «сот жүйесі өз беделін көрінгеннің қол жаулығына айналдырып алған жоқ па?» деген сұрақты ешкім қойған жоқ, сот та қозғамады. Ал бұл сотты жеңген жақ санын шапаттап мәз болып жатқаны анық…  Ресей президенті Геббельсті мақтайды, Ресей соты «Известия» газетіне шыққан мақала бойынша «Гитлерді мақтау − фашизмді ақтау емес» деп шешім шығарады… Сөйте тұра, солай етіп жатқан Ресейден түскен елеусіз ғана наразылыққа «мәртебелі жауап беруден» біздің сот қана айнымады! Неткен турашылдық десеңші!

The post Алматыда «Қалыбайды соттау» сәнге айналды appeared first on Қазақия газеті.

Атауы ұзақ бір мекеме бар екен. Ерінбей жазсақ ол былай жалғасады: «Облыстық сот актілерін орындау департаментінің қалалық және жеке тұлғалардан өндіру бойынша аумақтық бөлімі (филиалы). Ал керек болса! Араб шейхтарының есімдері бұл мекеменің мынандай атымен салыстырғанда «сотекеңдердің»  қолына сірә, су құя алмас?!

Жә, тақырыпқа келейік. Осы мекеменің басшысы аяқ асты аға сот орындаушысы Л.Шарапованы «пара алды» деп айыптап отырған жайы бар. Ол пара алып қолға түскен бұрынғы сот орындаушымен кездескен. Жұмыстан дем алатын күні жұмысқа келіп, істі болған сот орындаушыға жолыққан дейді тағылған кінәда. Қажет болса Л.Шарапова бұл кездері оқу процесінде жүруге тиісті болатын-мыс. Әлгі сот орындаушы ұсталардан бұрын Шараповамен неге жолықты деген сауалдар Тәртіптік кеңес барысында қарша жауып жатты.

Тағы да «Ол артынша департамент басшысының кабинетіне кіріп кетіп, ұзақ уақыт бойы шықпаған. Сол уақытта саусақ іздерін өшіру үшін қолын жуып шыққан. Десе де сараптама кезінде ақшаны ұстағандығы анықталған. Осы дәлелдемелерге сәйкес департамент басшысы Д.Жанұзақовқа Шарапованы қызметінен босату жөнінде ұсыныс енгізілді» делінген кеңестің шешіміндегі құжатта. Кешіріңіз, қандай дәлелдеме? Ақша қайда? Оның мөлшері қанша? Не үшін берілген? Не үшін алынған? «Істі болған сот орындаушы ақшаның жартысын әжетханаға ағызып жіберген» дейтін қауесет тағы жүр. Ал жартысы қайда және соманың неге саны көрсетілмейді? Сауал көп болып тұр бұл жерде. Осындай шикі айыптаулар мен шалағай шағымдардан қорқады екенсің кейде. 37-жыл келе жатыр ма деп…

Жеткер Жүсіп, Қызылорда

The post Сот соттан пара алған ба? appeared first on Қазақия газеті.

Кейіннен шайтан азғырған Мария: «Ақшаңды қайтармаймын. Сенің маған ақша бергенің жайлы дәлелің жоқ»,- деп тайқып шыға келеді. Сөйтіп, іс сотқа өтеді. Оны Шымкент қаласы әл-Фараби аудандық сотының судьясы Т.Ахметова қарайды. Нәтижесінде, Мария моральдық және материалдық  шығындарды өтейді. Өз кінәсін толық мойындаған ол шығынды төлегенін алға тартып, соттан өзін қатаң жазаламауын сұраған. Жәбірленуші жақ та оны кешіріп, бас бостандығын айырмауды өтінеді. Сот  Марияның  ауырлығы орташа дәрежеде  қылмыс жасағанын, бірақ оның жәбірленушімен  татуласып, келтірген залалдың  есесін өтегенін, жәбірленушінің оны кешіргенін назарға ала отырып аталған қылмыстық істі қысқартқан. Бұл оңай жолмен олжа таппақ болған Марияға, оқымай-ақ заңсыз жолмен диплом алмақ болған Гүлнараға да үлкен сабақ болды. Өзгелерге де ой салары анық.

Осылайша ОҚМУ-дің дипломын сатып әпермек болған Мария  сәл болмағанда сотталып кете жаздады. Қайткен күнде де ОҚМУ-дің дипломы сатылмайтынын біле жүріңіздер!

Ә. Әліп.

The post ОҚМУ-дың дипломы сатылмайды! appeared first on Қазақия газеті.

Редакцияға арнайы келген Алдаберген Аймағанбетов ағай өзінің әңгімесін осылай бастады.

- Ақтөбе темір жолы бөлімшесіндегі заң бұзушылықты 2008 жылы жария еткенім үшін басшылықтың мені қалай қудалағанын «Қазақия» биылғы жылғы 13-наурыздағы «»Кто остановит беспредел на Актюбинском отделении дороги филиала АО «НК КТЖ» деген мақалада толық жазды. Басшылық кезінде «жала жауып отыр» деп мені сотқа да берді, бірақ, сот оны (2009 ж. 15-желтоқсаны) қанағаттандырған жоқ. Мені жұмыстан да шығарды. Қызметіме қайта қою туралы алғашқы сот шешімі 2009 жылдың 24-қарашасында шықты. Әкімшілік оны құлағына қыстырған жоқ — тіпті вахтадан кіргізбей қойды мені! Қайта-қайта сот орындаушыларына арыздандым. Газет-журналдар жазды, телеарналардан берді. Болмаған соң 2010 жылдың 20-қаңтарда Ақтөбе облыстық сотының сол кездегі төрағасы Бекназаровқа кірдім. 22-қаңтарда, жұма күні темір жолдан «жұмысқа шығыңыз» деп қоңырау шалынды. 25-күні бардым.  Жұмыс берді деген аты ғана, ал іс жүзінде мені оқшаулап тастады! Алты ай бойы ешкіммен араластырған жоқ. Ақтөбе қалалық сотының 2010 жылғы 12-мамырдағы шешімінде: «Судом установлено, что даже после вынесения решения о восстановлении на работу, админстрация ответчика не выполняла решение суда и лишала истца работы, что приводило его в отчаяние» деп көрсетілді.

-Жалақыңызды төлеп тұрды ма?

-Төлеп тұрды. Бірақ, мен ешкім емеспін… Соны көрсеткісі келді олар. Тағы жұмыстан шығаратынын білдім. Айтқандай-ақ, 2010 жылдың маусым  айында «ҚТЖ ҰК» жұмысыңызды қысқартты, Астанадан телеграмма келді» деп хабарлады маған… Сосын әдейі менің денсаулығыма сай келмейтін жұмыстарды ұсынды. Кассациялық сотттың төрт отырысы болды. Сонда аға прокурор Котован (атын ұмыттым) деген әйел: «Аймағанбетов, сізге 14 қызмет ұсынғанына мен куәмін, сіз соның ешқайсысына бармадыңыз ғой» деп тұр! Кассация төрағасы Айтжанов, қазіргі облсот төрағасы, «Рас па?» дейді. «14-тің 8-і — жұмысшылық және ауысымдық қызмет» дедім. ҚТЖ-ның заңгерінен сұрап еді, ол мойындауға мәжбүр болды. «Ал қалған 6-ның бәрі — станса кезекшілігі». Айтжанов ашуланды: «Сіздер неге Аймағанбетовтің денсаулығына сай келмейтін бір жұмыстың орнына екіншісін ұсынасыздар?» Сол күні алқа қаулы шығарды.

Ал, жоғарыдағы қысқартылған штаттар тізімінде мен болмай шықтым. Астанаға барып жүріп, «Нұр Отан» арқылы «ҚТЖ ҰК» АҚ басқармасынан әлгі телеграмманы таптым. ҚТЖ-ның ұжымдық шартында «темір жолда 20 жыл істеген, зейнетке шығуына 3 жыл қалған маманға бұрынғысымен бірдей қызмет ұсынылуы тиіс» деп жазылған. Ұжымдық шартты орындамау Еңбек Кодексінің 285-бабын бұзу болып есептеледі. Элементарлық нәрсе ғой! Алғашқы сот инстанциясы (судья М.Алиманова) оны елемеген болатын. Ал, ол жайт кассациялық сот қаулысында әдемі көрсетілді. Мені 2011 жылдың 2-наурыздағы Ақтөбе облыстық соты өзінің кассациялық  каулысымен қайтадан жұмысыма орналастырды.

- Сонымен, 2-наурыздан жұмысқа шықтыңыз?

- Солай болса мейлі еді ғой! Жұмысқа келіңіз деген соң 2011 жылы 15-наурызда бардым. Алдымен жұмыс орнымды көрсет десем, «вахтердан сұра» дейді. Қорлау қайта басталды. Сосын мен облсотқа «сот орындаушысыз жұмысқа орналаспаймын» деп арыз жаздым. 17-наурыз күні сот орындаушыларына атқару парақшасын берді сот. Содан жиі-жиі сұрап барып тұрдым. 6-сәуір күні темір жол тарапынан қарсы шағым  қаралып, сотқа барғанымда Айтжанов менен не болып жатыр деп сұрады. «Көріп отырсыз ғой, сот орындаушыларыңыз жұмыс істемей жатыр» дедім. 19-сәуір күні аға сот орындаушы үйге телефон шалды: «ертең жұмысқа барыңыз, бәрі шешілді» деді. 20-ына жұмысқа шықтым. Бұйрыққа «мен бұйрықпен бүгін танысып отырмын» деп жазып бердім.

Бұл жайлы соттың 2011ж. 22-қыркүйектегі шешімінде: «…кассациялық сот шешімімен жұмысқа қайта қосылғанын, бірақ әкімшіліктің кесірінен сот шешімі орындалмағанын, сот актілерін орындаушыларға арызданғаннан кейін ғана 20-сәуірде жұмысқа шыққанын, 812-кабинетте тумбасы жоқ кішкене стол, бір орындық, көне телефоны ғана бар екенін, осы жылдың 20-сәуіріне дейін штаттық кестеде жоқ екенін, бұл жауапкердің адамның ар-намысын таптаудың жалғасы екенін, денсаулығы нашарлағанын, ақыры жүрекке операция жасаумен аяқталғанын көрсетеді» деп жазылды. Бұның бәрі адамның ар-намысын таптау-
дың жалғасы екенінің айғағы…

812-кабинетте бір апта отырдым. Қайта-қайта келіп мені тексеріп кетеді, бармын ба жұмыста, жоқпын ба. Адам жаны темір емес қой, 28-сәуір күні «Жедел жәрдем» мені кабинетімнен ауруханаға алып кетті… Емделіп, 27-шілдеде келдім, ал, 29-шілдеде «26 наурыз бен 20-сәуір арасында жұмыста болған жоқсың» деп, «прогульщик» ретінде жұмыстан шығарды…

Менің сізге, газетке келіп, өзге емес өз жайымды өзім айтайын дегенде ең басты мына нәрсеге халықтың назарын аударғым келеді. Иә, сіз өз құқығыңыз үшін күресуге тиіссіз. Бірақ, күреске шықпай тұрып, өзіңізді қорғайтын сізге қатысты дерек, құжаттың бәрін тауып, қаруланып алыңыз. Ал, оның бәрі, әрине, жұмыс берушінің қолында болады.

Мысалы, маған темір жол 2009 жылы «932 мың теңгеге заңсыз қол қойды» деп жала да жапты. Бірақ, құжат көрсетпейді. Іздеп жүріп таптым, ол актіде қолым жоқ екенін көрсеттім. Екінші ретте, штаттық кестені де өзім тапқанымды айттым жоғарыда.

Сондай-ақ, темір жол 2011 жылғы 2 наурызда сот менің пайдама жұмыссыз жүрген уақытыма өндіріп берген 935 мың теңгеден бір тиын да міндетті зейнетақы қорына аудармағанын былтыр зейнеткерлікке шыққанда білдім. Оның заңсыз екенін көлік прокуратурасы, салық комитеті анықтады. Тиесілі менің ақшамды, одан бөлек бюджеттен жасырылып қалған 150 мың әлеуметтік салықты да қайтартты. ҚТЖ болса … бұнымен келіспей, «зейнетақы қорына ол өзі 935 мыңның ішінен аударып алуы тиіс» деп қарсы шағым берді, бірақ сот ол шағымды қолдаған жоқ. ҚТЖ-ның бұл ісі — Еңбек Кодексінің 285-бабының 2-тармағын бұзу болып табылады. Ал, оны бұзған жақ Еңбек Кодексінің 14-бабының талабы бойынша жауапқа тартылуы тиіс. Бірақ, жауапкершілікке ешкім тартылған жоқ. Мен кейінгі шағымымда соны талап етіп отырмын.

Ал, 2013 жылы 12-сәуірдегі сот отырысында ғана анықталғандай, мені қызметіме қайта қою жайлы атқарушылық іс 2011 жылы 18-наурызы күні қозғалып, сот атқарушы ұсынысын тек 2011 ж. 12-сәуірінде ғана жолдаған! Сонда мен 2011 жылы 26-наурыздан 19-сәуір арасында қалай «прогульщик» боламын? Бұл — атқарушылық іс әлі орындалып бітпей жатқан мерзім, мені сот орындаушы А.Асқар әлі заңды түрде жұмысқа орналастырған да жоқ! Сот орындаушы жұмыс берушінің А.Аймағанбетовтің жұмысқа орналастырғаны жөнінде акт те түзбеген.

Мен табельді де тауып алдым. Онда тек 20-28 сәуір арасындағы 8 күн қойылған. Осы күндерге жалақы да төледі. Ал, наурыздың бір де бір күніне төлеген жоқ! Жалақым қайда, жұмысқа тұрғызған болса мені?! Есесіне 26-наурыз бен 20-сәуір арасында «н.б.» тұр.

Соттың 2011 жылғы 22-қыркүйектегі шешімінде сот орындаушының 18-наурызда  іс қозғағаны жайлы бір ауыз сөз жоқ. Мен де ол кезде «оның қақысы қане?» деп талап етуді білмеппін. Біз заңгер емеспіз, адвокат жалдауға  жағдай көтермейді.

- Соттың бір «жаман» жері бар — талапкер өз ісінің дұрыс-тығын өзі дәлелдеуі керек. Дәлелдей алмаса сот соны өте әдемі  пайдаланады… Сіз сот орындаушының қаулысы қолыңызда болмағаннан кейін наурызда жұмысқа шығуға тиіс емес екеніңізді дәлелдей алмадыңыз. Бірақ, бәрібір, бұйрыққа 20-сәуір күні таныстым деп қол қойғаныңызды да есепке алмай тұр ғой.

- Міне, мәселе осында! Олар менен сот орындаушының қаулысын 3 жыл жасырып келді. Бірақ, 2013 жылғы 12-сәуірдегі сот отырысында ол анықталғанымен, судья М.Алиманова тағы қаперге алмады. 2014 жылғы 6 маусымдағы сот алқасының қаулысында да: «ҚТЖ сот шешімін 2011 жылдың наурыз айының басында, яғни атқарушылық істі 2011 жылы 18-наурызда қозғағанға дейін 3-наурыздағы бұйрықпен орындап қойған» дейді. Орындап қойса сот орындаушы не үшін 18-наурыздан іс қозғайды?

- Бүгінгі басты талабыңыз қандай?

- Сот 2013 жылғы 20 августа апелляциялық қаулыда «А.Аймағанбетов 2011 жылы жұмысқа қайта орналастырылған, айлық жалақысы төленген» дейді. Бірақ, қай күннен бастап төлей бастады, оны көрсетпейді. 2014 жылы 14-сәуірде судья М.Алиманова шығарған Ақтөбе қалалық сотының шешімінде де, 2014 жылдың 4 маусымдағы апелляциялық алқа қаулысында да менің қай күннен бастап жұмысқа шығуыма бұйрық берілді, қай күні ол бұйрықпен мені таныстырды, қай күннен бастап менің жұмысқа кіріскенім нақтыланбай тұр. Осы үш сұраққа нақты жауап алу мақсатым. Қырық жылға таяу адал еңбек етіп келіп, енді «прогульщик» деген жаман атты жамылғым келмейді.

Бір қызығы, осынша соттың бәрінде мені Еңбек инспекциясы мен прокуратура қорғаған жоқ. Тек сот қорғап отырды. Алғашқы сот сатысында жеңілсем де, кейін жеңіске жетіп отырдым. Енді тағы да Жоғарғы Сотқа бармай іс бітпейтін секілді.

- Сол сот неге бұл жолы сізді қорғамай отыр?

- Биылғы жылы сәуір айында менің емделуге кетіп бара жатқаным жайлы талап-арызда көрсеткеніме қарамай, судья М.Алиманова менің қатысуымсыз сот отырысын өткізді. Жалпы, осы судья қатысқан сот отырысы менің пайдама шешілмейді. Сірә, алғашқы шығарған шешімінің бұзылғанын кешіре алмайтын секілді. Ол да ешнәрсе емес, темір жол басшылығының істеп отырған тірлігі деп ойлаймын. Басқалай еш қисын жоқ. Міне, солар өздерін жарты құдай сезініп,  менің іштегі былықты жария етіп, сыртқа шығарғаныма кектеніп жүрген сиқы болса керек. Мейлі, азаматтықтарының жеткен жері сол болса өздері біледі. Бәрібір, ерте ме, кеш пе, мен жеңетініме сенімдімін. Бауыржан Момышұлы атамыз бекер айтқан жоқ қой: «Әділдік әрқашан жеңеді, тек кешігіп жетеді» деп…

Өмірзақ  Ақжігіт

The post Адам мен жүйенің күресі appeared first on Қазақия газеті.

- Маған кезексіз пәтер алып беремін дегесін несие алып, 700 мың теңгені қолына ұстатқанмын. Онымен тұрмай құлағына алтын сырға салғанымды айтсайшы, ойбай!

- Албасты басқыр! Албасты басқыр мені де сазға отырғызды ғой, бұл бетбақ. Зейнетақыңды көбейтіп бергіземін деп…

Осындай бағытта жанайқай салғандардың саны аз емес. Мына отырған келіншек осылардың бәрін «Алып беремінмен» ауыздарын күншығысқа қаратқан. Есімі — Гүлфариза. Отбасылы. Алаяқтықпен алдап алған қаражат көлемі 3 миллион теңгені құрапты. Заттай алған бағалы қымбат сыйлықтары бір бөлек.

- Үйіне бардық. Күйеуі бізді қуып шықты. Мұның атында ештеңе жоқ. Қарызымызды қайтарғанша үй кітапшасын алып, қояйық деп едік, — дейді бірі.

Ызың-шу, қым-қуыт ұлардай шулап жатқан сот залындағылардың дені мұғалім, сауда саласының қызметін атқарғандар. Арасында дәрігерден зейнетке шыққандары бар. Ана бірі фабрикада парторг болыпты. Мынаусы профсоюз. Охо, ал мына толық қара әйел кезінде «паспорт столын» басқарған. Не болған бұлардың бәріне бір бармақтай келіншекке арбалып? Бұл кім сонда? Зейнетақыларын көбейтіп беретін? Президент қана арнайы жарлықпен көбейттірмей ме зейнетақыны? Кезексіз пәтер алып беретін, қандай құдіреті бар? Көздері байланған, тал түсте арбалғандары қалай? Айтқанына көніп, жетегіне жүрген бұлардың бәрі. Бірде бірі құжатталмаған, ергендерінің бәрі дәйектелмеген. Енді келіп ұлы ойбайға салуда. «Дейді, дейдіден» әрі аса алатын түрі жоқ жәбірленуші жақтың. Ал Гүлфариза болса шынымен бұларға кекесінді түрмен мысқылдап қарап отыр. Құдды бір осылардың бажылынан рахаттанып отырғандай.

- Айыпталушы, Сізге соңғы сөз беріледі. Не дейсіз?

Ол айылын жиған жоқ. Сол маңғаз күйі:

- Мен ешкімнен ештеңе тартып алғаным жоқ. Осы отырғандардың мен үйін де білмеймін, күйін де білмеймін. Біреуіне зейнетақыңды әлеуметтік қамту бөлімінде танысым бар, соған айтып көбейттіріп беремін дегенім рас. Сонан бәрі ағылды, күндіз-түні тынышымды алып. Маған өздері әкеп берді. Өз аяқтарымен, өз қолымен. Өтірік болса өздері айтсын!

Сот 4 жылға бас бостандығынан айыруға үкім етті. Бір қызығы бірнеше жылдан соң, «Рақымшылдыққа» іліккен Гүлфариза қайтып келген. Қайтып келіп  бір топ қызылордалық әйелдерді тағы сазға отырғызған. Тағы да сотына қатыстым. Бұл жолы оның қолында емізулі баласы болды. Темір торда емес, бөкебайын жамылып, залда құндақтағы сәбиімен бірге отырды. Сол баяғы байбалам. Баяғы «Мені сөйтіп кетті, бүйтіп кетті» деген айбарақ айқай, у-шу.

Мені оның алаяқтық өнері таң қалдырды. Қаншама адамды құм қаптырып, қалтасындағы соңғы тиынына дейін сыпырып алған. Алған емес-ау, тағы да шуылдақтардың өзі оның үйін іздеп, есігін қағып, апарып берген. Не деген сорлылар-ай, а! Жыланға арбалған торғайдай!

- Әл Фараби ауданынан жер алып беремін деп, несие алып бергенмін. Міне, осылай жалғаса береді сот залында шыр-пыры шыққан жәбірленуші жақтың сөздері. Оны айтасыз, Президенттің оң қолы, бар шаруашылығының тұтқасын ұстап отырған бір мұрттының Қызылордадағы апайы да тақырға отырыпты.

- Келемін, — деді алаяқ келіншек. — Тағы қайтып келемін. Сендерді керек болса тағы сазға отырғызамын, — деді.

Мен оның көзінен ұшқын көрдім. Ол ұшқын – осындай сауатсыз аңқау қазақтардың алданғыштығына деген айызы қанған ұшқындай болып көрінді маған. Оны айдауылдар түрме көлігіне жетектеп апара жатқанда шарасыз шуылдақтар жабылып, біреуі мойнындағы қымбат шарқатына, біреуі басындағы бөкебайына, енді біреулері құлағындағы сырғасына жармасып жатты. Ол мыңқ еткен жоқ. Темір тор машинаға отырды да, терезеден күйеуінің қолындағы ұлына бір емірене қарады.

Ақыры онан «ақысын» ала алмай алданғандар, оны «соттамаңдар» деп жалынды облыстық сотқа. Өйткені, ол сотталғанмен бұларға түсер еш пайда жоқ. Онан алашақтарын даулап, түбі алармыз деген үміттің ізін қуды, жер сипағандар. Бір қызығы, кейін олардың бірнешеуі Гүлфаризаның баласын аманатқа алып, оны бермей, өздері істі болды. Адам ұрлағандары үшін…

Жалпы қазақ «Шығасыға иесі басшы» дейді. Алданудан аузы күймейтін бір халық болса, ол біздің қазақ. Сонау кезде жарты қызылордалықты «Жер алып беремінмен» сазға отырғызған Жұпаркүл деген алаяққа өз басым «Жер ханшайымы» атағын ойланбай бере салар едім. Қаншама жанды арбаған десейші?! Несие алып, оның қолына сала берген қазақтың шуылдақ қатындары. 50-ден астам жер телімін бір біріне сата берген, сата берген. Құжатсыз сатқан. «Жер ханшайымы» алты жылға сотталды.

Онан кейін осындай алаяқтық  Сырда сап тиылды ма? Қайта өрісін кеңейтіп, өсіп жатыр. Мә, мәлімет керек болса! «Қызылорда облысы көлеміндегі болып жатқан қылмыстың 60-70 пайызын алаяқтық құрайды. Осы айдың басындағы небары бір жетінің ішінде алаяқтыққа қатысты 40-қа жуық іс қаралыпты». Ал керек болса! Арасында  күн құрғамапты, алданып арызданғандардан.

Біреуі тұрғын үй кезегіңді жылжытып бергіземін дегенге 400 мың теңгесін салп еткізсе, екіншісі үй құжаттарыңды реттестіріп бергіземін дегенге 100 мың теңгесін бере салған. «Бірігіп бизнес жасаймыз» деп үшіншісінің қалтасын үптеп кеткен. Қысқасы, алаяқтардан бүгінде аяқ алып жүре алмайсыз. Алданып аңырағандардан солай көз сүрінеді. Мұның астарында не жатыр? Біздің биліктің ұрлығы жатыр. Қолында құжат барлар, атқарушы орындар жұмсайды алаяқтарды. Солармен ауыз жаласады олар. Қоғам сондай, жүйе сондай — алаяқ. Аспаннан түспейд, сол бюджеттіктердің арасындағы былық пен шылық.

- Білесіз бе, сіз өзіңіз банктерден қалаған несиеңізді ала алмайсыз. Арада «Райшкілер» бар. Соны іздестіресіз. Келісімді пайызы бар. Сол күні аласыз несиені. Алматы бірден «подтверждение» береді. Сенбесеңіз, жаймен «Джип» мінген Раяға жолық. Бәрі «ОК» болады, — дейді бір танысым. Қайсысы алаяқ, ит біліп пе ?

Жеткер Жүсіп, Қызылорда

The post Алаяқтар қасыңда жүр… appeared first on Қазақия газеті.